کارکرد موقوفات اکبرمیرزا صارم‌الدوله در تأمین هزینه‌های مدرسۀ صارمیه و چالش‌های فراروی موقوفات آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه شهید بهشتی تهران

چکیده

در دورۀ قاجار و هم‌زمان با گسترش الگوهای نوین مدرسه‌سازی، نقش موقوفات در پایداری مالی نهادهای آموزشی اهمیتی دوچندان یافت. مدرسۀ صارمیۀ اصفهان که به‌واسطۀ تلاش‌های اکبرمیرزا صارم‌الدوله شکل گرفت، نمونه‌ای برجسته از اتکای مدارس نوین بر منابع وقفی و تأثیر ساختار مدیریت این منابع بر تداوم فعالیت‌های آموزشی است. بررسی این مدرسه نشان می‌دهد که موقوفات، با ایجاد بنیان مالی، در توسعۀ زیرساخت‌ها و استمرار خدمات آموزشی نقش اساسی داشته‌اند.
هدف: این پژوهش با تکیه بر مبانی نظری وقف و پیشینۀ مدارس وقفی، به تبیین چگونگی تأمین هزینه‌های مدرسۀ صارمیه ازطریق موقوفات و هم‌چنین شناسایی چالش‌های مدیریتی، حقوقی، و اقتصادی مؤثر بر کارکرد موقوفات می‌پردازد.
روش/رویکرد پژوهش: پژوهش حاضر با روش توصیفی و تحلیلی، و استفاده از منابع آرشیوی و کتاب‌خانه‌ایِ موجود انجام شده‌است.
یافته‌ها: موقوفات ستون اصلی پایداری اقتصادی مدرسۀ صارمیه بوده‌اند و هزینه‌های آموزشی، تجهیزاتی و توسعه‌ای آن را تأمین کرده‌اند؛ ولی سوءمدیریت، نوسانات اقتصادی، مداخلات دولتی و تعارضات حقوقی سبب کاهش کارآمدی این موقوفات شده‌است.
نتیجه‌گیری: تحقق کارکرد واقعی موقوفاتِ آموزشی درگرو مدیریت شفاف، نظارت مؤثر، و تدوین سازوکارهای پایدار برای بهره‌برداری از آن‌ها است

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Role of Akbar Mirza Saram-od-Doleh’s Waqfs in Funding Saramiyeh School and Its Challenges

نویسندگان [English]

  • maryam zareei kahrizi
  • Qobad Mansourbakht
Shahid Beheshti University, Tehran
چکیده [English]

In the Qajar period, amidst the proliferation of nascent modern educational models, endowments (waqf) assumed a pivotal role in ensuring the fiscal stability of pedagogical institutions. The Sarmiyeh School of Isfahan, founded through the initiatives of Akbar Mirza Sarim al-Dawla, epitomizes the dependency of modern educational establishments on endowed assets and demonstrates how the governance of such resources dictates the continuity of academic endeavors. This study underscores that endowments provided the essential financial bedrock for infrastructural expansion and the long-term provision of educational services.
purpose: Grounded in the theoretical frameworks of endowment and the historical evolution of waqf-based institutions, this research seeks to delineate the mechanisms through which the Sarmiyeh School was financed and to scrutinize the managerial, juridical, and economic impediments impacting endowment efficacy.
Method and Research Design: Adopting a descriptive-analytical approach, this study interrogates extant archival documents and bibliographic sources.

Findings: While endowments served as the primary pillar of the Sarmiyeh School's economic viability—subsidizing instructional, logistical, and developmental exigencies—their efficacy was progressively undermined by maladministration, macroeconomic volatility, state encroachment, and legal conflicts.

Conclusion: The realization of the substantive objectives of educational endowments necessitates transparent governance, rigorous oversight, and the institutionalization of sustainable frameworks for their optimal exploitation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sarmiyeh School Endowments
  • Sarmiyeh School
  • Sarim al-Dawla
  • Fiscal Sustainability
  • Legal Impediments
  • Modern Pedagogy
منابع
آرشیو سازمان اسناد و کتاب‌خانۀ ملی ایران (ساکما)
4899/250؛ 968/291؛ 2741/291؛ 3344/291؛ 34138/297؛ 19120/297؛ 21675/297؛ 19932/297؛ 14401/310.
آرشیو مرکزی سازمان اوقاف و امور خیریه: کد موقوفه: 10021028.
کتاب
آنه، کلود. (1370). سفرنامۀ کلود آنه: گل‌های سرخ اصفهان (ایران با اتومبیل). (فضل‌الله جلوه، مترجم). بی‌جا: روایت.
اسپاروی، ویلفرید. (1369). فرزندان درباری ایران. (محمدحسین آریا لرستانی، مترجم). تهران: قلم.
افشار سیستانی، ایرج. (1378). شناخت استان اصفهان: مجموعه‌ای از تاریخ، جغرافیا، آثار باستانی ... . تهران: هیرمند.
ایمانیه، مجتبی. (1355). تاریخ فرهنگ اصفهان: مراکز تعلیم از صدر اسلام تاکنون. اصفهان: دانشگاه اصفهان.
باستانی پاریزی، محمدابراهیم. (1362). سیاست و اقتصاد عصر صفوی. تهران: صفی‌علی‌شاه.
بامداد، مهدی (بی‌تا). شرح‌حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری. (ج4). تهران: زوار.
ترابی فارسانی، سهیلا. (1378). اسنادی از مدارس دختران: از مشروطه تا پهلوی. تهران: سازمان اسناد ملی ایران.
جعفرقلی‌خان امیربهادر. (1372). خاطرات سرداراسعد بختیاری. (ایرج افشار، کوشش‌گر). بی‌جا: اساطیر.
دانشور علوی، نورالله. (1335). تاریخ مشروطۀ ایران و جنبش وطن‌پرستان اصفهان و بختیاری. تهران: دانش.
روضاتی، احمد. (1388). معین‌الاسلام و فرهنگ معاصر اصفهان. اصفهان: کانون پژوهش.
سیدبنکدار، سیدمسعود. (1398). تاریخ تحولات سیاسی‌اجتماعی شهر اصفهان در دورۀ پهلوی اول. اصفهان: سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری اصفهان.
شریف‌همایون، سیدمحمود (1393). خاطرات شریف‌همایون. قم: مجمع ذخائر اسلامی.
صفائی، ابراهیم. (1355). رضاشاه کبیر در آئینۀ خاطرات. تهران: اداره‌کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر.
عسگرانی، محمدرضا. (1398). فرهنگ و فرهنگیان اصفهان: تاریخچۀ تأسیس آموزش‌وپرورش و مدارس جدید در اصفهان سال 1298-1398 شمسی. اصفهان: چشمۀ آفرینش.
کحال‌زاده، میرزاابوالقاسم‌خان. (1370). دیده‌ها و شنیده‌ها: خاطرات میرزاابوالقاسم‌خان کحال‌زاده منشی سفارت امپراتوری آلمان در ایران دربارۀ مشکلات ایران در جنگ بین‌المللی 1914-1918. (مرتضی کامران، کوشش‌گر). تهران: البرز.
مختاری، خدایار. (بی‌تا). صارمیه بهشت جاوید. اصفهان: کنکاش.
مرسل‌وند، حسن. (1375). زندگی‌نامۀ رجال و مشاهیر ایران. (ج5). بی‌جا: الهام.
معتمدی، اسفندیار. (1386). اصفهان: مدارس نوین و مفاخر آن. اصفهان: سازمان فرهنگی‌اجتماعی شهرداری.
مهدوی، سیدمصلح‌الدین. (1367). تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر (بیان سبل‌الهدایة فی ذکر اعقاب صاحب‌الهدایة). (ج2). قم: الهدایه.
نورائی، مرتضی؛ افقری، محمد. (1402). گزیدۀ اسناد انتخابات مجلس شورای ملی در اصفهان. اصفهان: جهاد دانشگاهی.
مقاله
تاره، مسعود. (پاییزوزمستان 1393). «شیوۀ نوین آموزش ابتدایی در دورۀ قاجار». تاریخ علم، دورۀ 12، شمارۀ 2، صص 163-172.
مهدی، بیتا. (بهار 1401). «معرفی مدرسۀ ماندگار شهر اصفهان (دبیرستان ماندگار صارمیه)». گنجینۀ دارالفنون، سال 5، شمارۀ 17، صص 101-105.
هنرفر، لطف‌الله. (تیر 1350). «میدان نقشِ جهان اصفهان». هنر و مردم، (شمارۀ 105)، صص 2-28.
روزنامه
ارشاد، ش40، (2جمادی‌الاولی1334).
ارمغان، ش 5 و 6، (مرداد و شهریورماه 1300).
اصفهان، ش3561، (دوشنبه 10آذر1354).
اطلاعات، ش1196، (4آذر1309).
اطلاعات، ش2055، (1آذر1312).
اقدام، ش547، (25ذی‌الحجةالحرام/24خرداد1307).
اقدام، ش611، (27ربیع‌الاول1307/21شهریور1307).
امیری پری، فاطمه. «زندگی سیاسی صارم‌الدوله». جام جم (ایام: ویژۀ تاریخ معاصر)، شمارۀ 66، (پنج‌شنبه 18فروردین1390).
انجمن بلدیه فرجِ بعداز شدت، ش5، (رمضان 1325).
ایران‌شهر، ش5، (01/05/1305).
بهارستان نوبخت، ش13، (21ذی‌القعده1341).
سال‌نامۀ معارف اصفهان، سال تحصیلی 1313-1314.
کار، س 1، ش19، (9رمضان1341/6ثور1302).
ندای اسلام، س1، ش25، جمادی‌الثانی 1325.
وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه اداره‌کل انطباعات دایرۀ احصائیه. (سال‌نامه و احصائیۀ 1312-1313 و 1313–1314). «قسمت دوم فصل اول احصائیۀ تعلیماتی 1312-1313 و 1313–1314».
وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه. (سال‌نامۀ 1310-1311). «قسمت اول احصائیۀ مدارس در آخر سال تحصیلی 1310-1311».
وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه. (قوانین و مقررات تا آخر اسفند 1309). «احصائیۀ سال 1308–1309».