مهاجرت از سیستان در دورۀ پهلوی دوم (با تمرکز بر بحران بی‌آبی و خشک‌سالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار تاریخ پژوهشکدۀ امام‌خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری تاریخ انقلاب اسلامی، پژوهشکدۀ امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران

چکیده

هدف: بررسی و شناخت ابعاد تاریخی و اجتماعی مهاجرت‌های ناشی از بی‌آبی و خشک‌سالی در منطقۀ سیستان در دورۀ پهلوی دوم با تمرکز بر اسناد سازمان اسناد و کتاب‌خانۀ ملی ایران.
روش/رویکرد پژوهش: پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و برپایۀ اسناد سازمان اسناد و کتاب‌خانۀ ملی ایران به‌دنبال پاسخ به پرسش‌های زیر است:

بحران بی‌آبی در سیستان در دورۀ پهلوی دوم، چگونه از مسئله‌ای طبیعی به معضلی اجتماعی و مهاجرت جمعی بدل شد؟
در این فرایند چه نقش و کارکردی را برای سیاست‌های دولتی، نهادهای محلی و کنش‌های مردمی می‌توان قائل شد؟
چه سازوکارهایی در ناکارآمدی مدیریت این بحران نقش داشته‌اند؟

یافته‌ها و نتیجه‌گیری: منطقۀ سیستان در دورۀ پهلوی دوم با بحران بی‌آبیِ ناشی از قطع آب رود هیرمند ازسوی افغانستان و ناکارآمدی سیاست‌های دولت مواجه شد. ساکنان سیستان وضعیت بی‌آبی خود را از دولت پیگیر بودند؛ زیرا ازنظر آنان قطع آب در سیستان نتیجۀ ضعف و بی‌عملی دولت بود. شرایط بدِ اقلیمی، عمل حشر یا بیگاری، ازدست‌رفتن فصل کشت و وقفه‌های طولانی‌مدت (چندین‌ساله) در کشت محصول براثر بی‌آبی، تنگی معیشت ناشی از خشک‌سالی و نداشتن کارِ جایگزین کشاورزی، اختلافات مقامات دولتی در سطح ملی و محلی، کمبود اعتبارات و اجرانشدن طرح‌های توسعه‌ای برای بهبود وضعیت زیرساخت‌های آبیاری در سیستان، و اختلاف اهالی سیستان با یکدیگر موجب کم‌اثرشدن اقدامات عمرانی در سیستان شد و از عوامل مؤثر در مهاجرت از سیستان بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Dynamics of Migration from Sistan during the Second Pahlavi Period: Focus on Water Shortage and Drought

نویسندگان [English]

  • SeyyedMahmood Sadat Bidgoli 1
  • Mahmoud Sarkhanzadeh 2
  • Hamid Najar 2
1 Associate Professor, Department of History, Research Institute of Imam Khomeini and Islamic Revolution, Tehran, I. R. Iran
2 PhD Student in History of Islamic Revolution ,Research Institute of Imam Khomeini and Islamic Revolution, Tehran, Iran
چکیده [English]

Purpose: The primary aim of this research is to study and understand the social and historical dimensions of migrations caused by water scarcity and drought in the Sistan region during the Second Pahlavi period, according to the National Archives and Library of Iran documents. This study attempts to seek answers to the following questions: How did the water scarcity crisis in Sistan during the Second Pahlavi regime transform from a natural phenomenon to a social phenomenon and trigger mass migration? What were the contributions of state policies, local institutions, and popular actions in this process? What are the mechanisms that resulted in failure in managing this crisis?
Method and Research Design: This research has a descriptive-analytical and historical method, relying principally on documents at the National Archives and Library of Iran. Library resources pertaining to the subject matter were also utilized.
Findings and Conclusions: During the Second Pahlavi era, Sistan faced a water shortage crisis because of the Helmand River diversion by Afghanistan and the ineffectiveness of government policies. People blamed the government, seeing the water cuts as the result of official weakness and inaction. The reasons were adverse climatic conditions, compulsory labor, loss of crop-growing seasons, long-term interruption in the cultivation of crops because of water shortages, livelihood difficulties caused by drought and lack of alternative farm activities, disagreements among national and local government leaders, shortage of money, inability to execute development plans meant to expand irrigation systems, and disagreements among the inhabitants themselves. These parameters cumulatively discouraged the development process in Sistan and caused migration from this area.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Migration
  • Second Pahlavi Era
  • Sistan
  • Drought
  • Archival Research
اسناد
مجموعۀ اسناد سازمان اسناد و کتاب‌خانۀ ملی ایران (ساکما)
(2300298630005)؛ (2300298630006)؛ (2300298630013)؛ (2300298630016)؛ (2300298630017)؛ (2300298630018)؛ (2300298630022)؛ (2305017012)؛ (2305017013)؛ (2400115860004)؛ (3107166738)؛ (3107166745)؛ (3107166746)؛ (33-3700022070031)؛ (64349/310)؛ (3700022010309)؛ (3700022010311)؛ (3700022070229)؛ (3700022070231)؛ (3700022440070)؛ (3700022440107)؛ (3700022440361)؛ (3700022440421)؛ (3700026530016)؛ (3700026530108)؛ (3700026530294)؛ (370112440031)؛ (370112440032)؛ (16-37027772)؛ (31-370277730)؛ (370277760)؛ (370277762)؛ (3703515)؛ (37-370277734)؛ (40-370277738)؛ (62-370277760)؛ (66-370277764)؛ (74-3702777770).
کتاب
زیدی‌پور، ماشاالله. (1397). نقش بحران آب در روابط سیاسی ایران وافغانستان در دورۀ پهلوی. خرم‌آباد: هاویر.
لمبتون، آن. (1339). مالک و زارع در ایران. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
محمدی، ایرج و همکاران. (1391). اسنادی از مهاجرت داخلی در ایران 1311-1357. (تدوین مرکز پژوهش و اسناد ریاست‌جمهوری). تهران: خانۀ کتاب.
مسعودِ انصاری، عبدالحسین. (1374). خاطرات سیاسی و اجتماعی (مروری بر پنجاه سال تاریخ). تهران: علمی.
معینی، اسدالله. (1344). جغرافیا و جغرافیای تاریخی گرگان و دشت: طبیعی، تاریخی، سیاسی، اقتصادی و ادبی. بی‌جا.
مقاله
بدیعی، مرجان و همکاران. (زمستان 1390). «نقش تغییرات مورفولوژی رودخانۀ مرزی هیرمند در روابط سیاسی ایران و افغانستان». پژوهش‌های جغرافیای انسانی، شمارۀ 78، صص 197-220.
حافظ‌نیا، محمدرضا و همکاران. (تیر 1385). «هیدروپلتیک هیرمند و تأثیر آن بر روابط سیاسی ایران وافغانستان». آمایش فضا و ژئوماتیک، دورۀ 10، شمارۀ 2، صص 83-103.
سالور، عباس. (بهاروتابستان 1381). «رود هیرمند و اختلاف حقابه». فصل‌نامۀ تاریخ معاصر ایران، سال 6، شمارۀ 21 و 22، صص 575-585.
 
روزنامه و نشریات
روزنامۀ اطلاعات. شمارۀ 6356، سه‌شنبه 5خرداد1326.
روزنامۀ اطلاعات. شمارۀ 6436، شنبه 14شهریور1326.
روزنامۀ اطلاعات. شمارۀ 6438، دوشنبه 16شهریور1326
روزنامۀ اطلاعات. شمارۀ 6442، شنبه 21شهریور1326.
روزنامۀ اطلاعات. شمارۀ 6661، یکشنبه 23خرداد1327.
روزنامۀ اطلاعات. شمارۀ 6937، شنبه 31اردیبهشت1328.
روزنامۀ اطلاعات. شمارۀ 8319، سه‌شنبه 4اسفند1332.
روزنامۀ اطلاعات. شمارۀ 8320، چهارشنبه 5اسفند1332.