نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

• سیاوش شوهانی

دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ ایران دورۀ اسلامی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده

عریضه‌نویسی، از دیرباز بخشی از خرده رفتار سیاسی و اجتماعی ایرانیان بوده است، تا آن جا که می‌توان از آن به عنوان بخشی از فرهنگ ملی ایرانیان یاد کرد. چنین فرهنگی، چه پیش از ورود اسلام و چه پس از آن مرسوم بوده است، به گونه‌ای که نهاد حکومت در طول دوران میانه و سده‌های پس از آن، با برپایی دیوان مظالم، فرهنگ عریضه‌نویسی را تایید می‌کرد. مواجهه با تمدن غرب در دوره قاجار، هر چند گسست‌های عمیقی بر فرهنگ و تمدن ما وارد آورد، اما در فرهنگ عریضه‌نویسی نه تنها گسستی رخ نداد، بلکه با گسترش وسایل ارتباط جمعی همچون روزنامه و ایجاد نهادهای جدیدی همچون دارالشورای کبرای سلطنتی و وزارتخانه‌ها، این فرهنگ تدوام یافت و فراگیر شد. پس از جنبش مشروطه و تاسیس مجلس شورای ملی، فرهنگ عریضه‌نویسی به جریانی مسلط نه تنها برای دادخواهی که برای رتق و فتق تمامی امور و مشکلات روزمره افراد فرو دست جامعه درآمد و با تشکیل کمیسیون عرایض در مجلس شورای ملی، رسیدگی به عرایض مردمی، به یکی از کارکردهای اصلی نهاد قانونگذاری در ایران تبدیل گردید. هر چند چنین کارکردی به دلایلی از کج فهمی نسبت به نهاد قانونگذاری نشئت گرفته بود، اما باعث شد امروزه منبع مطالعاتی بسیار بکری به نام «اسناد عرایض» در حوزه تاریخ اجتماعی برای تاریخ پژوهان به وجود آید. یافته‌های این پژوهش، برخی از علل کج فهمی از نهاد قانونگذاری را در این دست از اسناد نشان داده و با مقایسه تطبیقی عرایض در دوره مجلس شورای ملی با دوره پیش از تشکیل قوه مقننه بویژه در دوره ناصری، فهم مردم را از نهاد قانونگذاری، مورد بررسی قرار می‌دهد. همچنین ارایه تقسیم بندی جدیدی از محتوای این اسناد و توجه به دیگر ویژگی آن‌ها، بخش‌های دیگری از مقاله حاضر خواهد بود. در پایان، سعی خواهد شد جایگاه و اهمیت این اسناد در مطالعات تاریخ اجتماعی و تاریخ فرودستان، با ارایه اسنادی در این خصوص واکاوی شود.

کلیدواژه‌ها

• عریضه
• فرهنگ عریضه نویسی
• کمیسیون عرایض
• مجلس شورای ملی
• اسناد عرایض
• تاریخ اجتماعی
• تاریخ فرودستان

عنوان مقاله [English]

Petitions; an Approach to the History of Lower Classes (A Study on the Petition Records in the National Consultative Assembly)

نویسنده [English]

• Siavash Shohani

چکیده [English]

From a long time ago, petitioning was a part of the political and social behavior of the Iranians and it can be considered as a part of their national culture. This culture was common both before and after the advent of Islam in Iran. During the median era and centuries after that, governments endorsed the culture of petitioning by instituting judicial courts. Adjusting to Western culture during the Qajar era created wide displacements in the culture and civilization of Iranians; however, this did not disturb the culture of petitioning; rather this culture continued and became more widespread with the growth of mass media in different forms, such as newspapers, and with the foundation of new institutions such as the Great Royal Consultation House and governmental ministries. Following the Constitutional Movement and the institution of the National Consultative Assembly, the culture of petitioning became a dominant culture, not only for making lawsuits but also for dealing with everyday issues and problems of the lower classes. With the formation of the Commission of Petitions in the National Consultative Assembly, dealing with people's petitions became one of the main functions of the legislative institution in Iran. Although this function originated from a misinterpretation of the legislative institution’s purpose, it resulted in the creation of a unique study resource for historians in the field of social history: the "petition records".
The findings of the present study show some of the reasons for such a misinterpretation of the legislative institution’s purpose. By making a comparative review of the petitions of the era of the National Consultative Assembly with those of the the era before the formation of the Legislative Branch – especially in the Naseri Era - the study analyses people's understanding of the legislative institution. Another part of this article presents a new categorization of the content of these records and draws attention to their other features. Thus an effort is made to analyze the status and importance of these records as a resource for studying social history and the history of lower classes.

کلیدواژه‌ها [English]

• petition
• the culture of petitioning
• the Commission of Petitions
• the National Consultative Assembly
• petition records
• social history
• the history of lower classes