روابط ایران و آمریکا در خلال جنگ جهانی اول: نقطۀ «گذار» در پرتو دیپلماسی میسیونی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه تاریخ، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

چکیده

چکیده: جنگ جهانی اول و پیامدهای آن ازجمله حضور نیروهای روس، عثمانی و انگلستان، و قحطی شرایطی فراهم کرد که ایالات متحده بتواند به‌عنوان قدرتی نوظهور در ایران نقش‌آفرینی کند. این کشور که بی‌طرفی خود را اعلام کرده بود، ازطریق میسیون‌های مذهبی و کارمندان کنسولی، به یاری مسیحیان ایران شتافت. فعالیت‌های انسان‌دوستانۀ آمریکا در کنار وجوه خیریه، زمینه‌ساز حضور و نفوذ سیاسی و اقتصادی این کشور در ایران شد.
هدف: بررسی ابعاد اقتصادی و اجتماعی کمک‌های ایالات متحده به ایران در خلال جنگ جهانی اول و تحلیل جایگاه اقدامات انسان‌دوستانۀ آمریکا در تحول رویکرد سیاسی این کشور درقبالِ ایران.
روش و رویکرد: پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی‌تحلیلی و برپایۀ منابع تاریخی موجود، شیوه‌های امدادرسانی آمریکا به ایران و پیامدهای آن بر جامعۀ ایران را بررسی می‌کند.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که میسیونرها و دیپلمات‌های آمریکایی، با همکاری برخی ایرانیان روزانه غذاهایی چون دم‌پختک، سوپ و نان کوپنی در تهران توزیع می‌کردند و در آذربایجان هم خانه‌های تبلیغی خود را مأمن جنگ‌زدگان مسیحی کرده بودند. با آرام‌ترشدن جنگ «کمیسیون اعانۀ ایران» سامان‌دهی این کمک‌ها را برعهده گرفت. هم‌چنین طرح «غذا دربرابر کار» ضمن کاستن از رنج قحطی‌زدگان، امکان اجرای پروژه‌های عمرانی مدنظر آمریکایی‌ها را فراهم کرد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که این اقدامات در چارچوب «دیپلماسی میسیونی»، نقطۀ عطفی در تحول راهبرد آمریکا در ایران محسوب می‌شود؛ تحولی که از فعالیت‌های فرهنگی و مذهبیِ منفعلانه فراتر رفت و بستری برای نقش‌آفرینی سیاسی فعال فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Iran–United States Relations during World War I: A ‘Transitional’ Moment Shaped by Missionary Diplomacy

نویسندگان [English]

  • Amirhesam Dashti
  • Jafar Aghazadeh
Department of History, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.
چکیده [English]

Purpose: The First World War and its consequences—including famine and the presence of Russian, Ottoman, and British forces—created a context in which the United States could emerge as a new actor in Iran. Having declared its neutrality, the U.S. sought, through religious missions and consular staff, to assist the Christian population of Iran. These humanitarian efforts, alongside their charitable aspects, simultaneously paved the way for America’s political and economic influence in Iran.
Objective: The aim of this study is to examine the economic and social dimensions of United States aid to Iran during World War I and to analyze the role of American humanitarian actions in shaping the evolution of the U.S. political approach toward Iran.
Method and Approach: This research adopts a descriptive–analytical approach and, based on available historical sources, investigates the methods of relief and their consequences for Iranian society.
Findings: The findings reveal that American missionaries and diplomats, in cooperation with certain Iranians, distributed daily meals such as rice stew, soup, and rationed bread in Tehran, while their missionary houses in Azerbaijan became shelters for Christian refugees of war. After the war, the “Persian Relief Commission” was established at the initiative of the U.S. Embassy to organize aid more systematically. Furthermore, the “food-for-work” program not only alleviated the suffering of famine-stricken people but also facilitated the implementation of development projects favored by the Americans. This study demonstrates that these measures, within the framework of “Missionary diplomacy,” marked a turning point in the transformation of America’s strategy in Iran—shifting from passive cultural and religious activities to an active political role.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Famine
  • American Missionaries
  • Missionary Diplomacy
  • Iran–United States Relations
  • World War I
  • Relief Commission
  • Armenians and Assyrians
منابع 
اسناد
سازمان اسناد و کتاب‌خانۀ ملی ایران (ساکما)
715/210؛ 1801/210؛ 1819/210؛ 466/233؛ 7138/240؛ 8247/240؛ 29868/240؛ 47450/240؛ 99521/240؛ 5781/290؛ 3683/293؛ 6138/293؛ 9230/310.
کتاب
الدر، جان. (1333). تاریخ میسیون آمریکایی در ایران. (سهیل آذری، مترجم). تهران: نورجهان.
بلوشر، ویفرت فون. (بی‌تا). سفرنامۀ بلوشر. (کیکاووس جهانداری، مترجم). بی‌جا: بی‌نام.
توفیق، رحمت‌الله. (1389). تاریخچۀ ارومیه. تهران: شیرازه.
دنسترویل، لیونل. (1361). خاطرات ژنرال دنسترویل سرکوبگر جنگل. (حسین انصاری، مترجم؛ علی دهباشی، مقدمه‌نویس). تهران: کتاب فرزان؛ چاپ‌خانۀ ارژنگ.
دولت‌آبادی، یحیی. (1361). حیات یحیی. (ج4). تهران: عطار.
دیگار، ژان پیر؛ هورکاد، برنار؛ ریشار، یان. (1378). ایران در قرن بیستم: بررسی اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در یک‌صد سال اخیر. (عبدالرضا [هوشنگ] مهدوی، مترجم). تهران: البرز.
ذوقی، ایرج. (1368). تاریخ روابط سیاسی ایران و قدرت‌های بزرگ 1900-1925. تهران: پاژنگ.
ساعتچیان، علی‌رضا. (1398). ایرانیان از نگاه آمریکاییان؛ ایران عهد قاجار در روزنامه‌های آمریکا. تهران: پارسه.
سعیدی، خسرو. (1367). زندگی‌نامۀ اللهیار صالح. (ایرج افشار، مصحح). تهران: طلایه.
طلوعی، محمود. (1384). حدیث نیک و بد (تاریخ پرماجرای روابط ایران و آمریکا). تهران: علم.
طیرانی، بهروز. (1379). روزشمار روابط ایران و آمریکا. تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، وزارت امور خارجه.
فلور، ویلیم. (1398). تاریخ نان در ایران. (صبا کارخیران، مترجم). تهران: ایران‌شناسی.
قزوینیان، جان. (1401). تاریخ روابط ایران و آمریکا. (سعید عدالت‌جو و علی فیض‌اللهی، مترجمان). تهران: کتابستان معرفت.
کاظمی، باقر. (1390). یادداشت‌هایی از زندگانی باقر کاظمی. (ج1). (داوود کاظمی و منصوره اتحادیه نظام‌مافی، مصححان). تهران: تاریخ ایران.
کتاب سبز: بی‌طرفی ایران: مراسلات و مذاکرات متعاطیه بین دولت علیه و دول خارجه از بدو وقوع جنگ بین‌الملل در سنۀ ... . (1336ق). طهران: مطبعۀ روشنایی.
کحال‌زاده، میرزاابوالقاسم. (1363). خاطرات ایران پس‌از جنگ. تهران: فرهنگ.
کدی، نیکی. (1381). ایران دوران قاجار و برآمدن رضاخان (1175-1304). (مهدی حقیقت‌خواه، مترجم). تهران: ققنوس.
کمره‌ای، سیدمحمد. (1398). روزنامۀ خاطرات سیدمحمد کمره‌ای. (محمدجواد مرادی‌نیا، مصحح). تهران: شیرازه.
مجد، محمدقلی. (1387). قحطی بزرگ. (محمد کریمی، مصحح). تهران: مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
معتمدالوزاره، رحمت‌الله‌خان. (1385). ارومیه در محاربۀ عالم‌سوز. (کاوه بیات، مصحح). تهران: شیرازۀ کتاب.
ملک‌زاده دیلمقانی، توحید. (1385). آذربایجان در جنگ جهانی اول؛ فجایع جیلولوق. تبریز: اختر.
موجانی، علی. (1375الف). بررسی مناسبات ایران و آمریکا (1925-1981). تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
موجانی، علی. (1375ب). گزیدۀ اسناد روابط ایران و آمریکا (1925-1981). تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
میروشنیکوف، لی‌یف ایوانوویچ. (1344). ایران در جنگ جهانی اول. (چ2). (علی دخانیانی، مترجم). تهران: فرزانه.
نیکیتین، بازیل. (1329). ایرانی که من شناخته‌ام؛ خاطرات و سفرنامۀ موسیو بازیل نیکیتین کنسول سابق روس در ایران. (علی‌محمد فره‌وشی، مترجم). تهران: کانون معرفت.
ورهرام، غلام‌رضا. (1385). نظام سیاسی و سازمان‌های اجتماعی ایران عصر قاجار. تهران: معین.
یسلسون، آبراهام. (1368). تاریخ روابط سیاسی ایران و آمریکا. (محمدباقر آرام، مترجم). تهران: امیرکبیر؛ چاپ‌خانۀ سپهر.
مقاله
ترابی، سهیلا. (1370). «نگاهی به وضعیت ارزاق در ایران در سال‌های جنگ جهانی اول». گنجینۀ اسناد، (3-4)، صص 24-33.
روشن، بابک. (1395). «روابط ایران و آمریکا در دورۀ قاجار». مرکز دایره‌المعارف ایران اسلامی.
صلاح، مهدی. (1397). «تحلیلی بر روابط سیاسی ایران و آمریکا از ابتدا تا جنگ جهانی دوم». مطالعات تاریخی، 16(62)، صص 5-29.
کوهستانی‌نژاد، مسعود. (1381). «سال دم‌پختک (قحطی سال 1296ش)». گنجینۀ اسناد، ش 45-46، صص 40-85.
هژبریان، حسین؛ براقی، فضل‌الله. (1399). «بررسی بازخورد تحولات سیاست خارجی آمریکا در روابط با ایران براساس نظریۀ سازه‌انگاری». فصل‌نامۀ تاریخ روابط خارجی، 21(82)، صص 109-144.
مجموعه‌مقالات
اخوان، صفا. (گردآورنده). (1380). ایران و جنگ جهانی اول: مجموعه‌مقالات سمینار (1914-1918). تهران: وزارت امور خارجه، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، با همکاری انجمن ایران‌شناسی فرانسه.
روزنامه‌ها
رعد، سال نهم، شمارۀ 76، 12جمادی‌الاول1336ق.
رعد، سال نهم، شمارۀ 101، 10ذی‌الحجةالحرام1336ق، ص4.
رعد، سال دهم، شمارۀ 129، 10ذی‌الحجةالحرام1337ق.
چهره‌نما، سال پانزدهم، شمارۀ 56، 15شوال1336ق.
چهره‌نما، سال شانزدهم، شمارۀ 58، محرم 1337ق.
English References
Shedd, M. L. (1922). The measure of a man: The life of William Ambrose Shedd, missionary to Persia. (R. E. Speer, Intro.). New York: George H. Doran Company.