آسیب‌شناسی بازتاب ظرفیت‌های تاریخ شفاهی در پایان‌نامه‌های دانشگاهی (1357-1404ش)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه باستان‌شناسی و تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه نیشابور، ایران

10.30484/ganj.2025.3289

چکیده

هدف: بررسی نظام‌مندِ آسیب‌های ساختاری و محتوایی پایان‌نامه‌های دانشگاهی حوزۀ تاریخ شفاهی در بازۀ زمانی پس از انقلاب اسلامی تاکنون، هدف پژوهش حاضر را تشکیل می‌دهد. متعاقباً، توجه بر شناسایی چالش‌های موضوعی، روش‌شناختی، پراکندگی زمانی، مقطع، گرایش و کانون‌های تولید و تبیین تأثیر آن‌ها بر کیفیت و اعتبار پژوهش‌های دانشگاهی مبنی بر تاریخ شفاهی متمرکز است.
روش: این پژوهش با رویکرد آسیب‌شناسی و به روش توصیفی-تحلیلی، با مراجعه به پایگاه‌های معتبر نمایه‌ساز پایان‌نامه‌ها و با استفاده از رویکرد کمی-کیفی داده‌ها انجام یافته است.
یافته‌ها: نتایج نشان‌دهندۀ چالش‌های متعددی هستند. از لحاظ موضوعی، تمرکز نامتوازن بر مناطق مرزی و سلطۀ گفتمان انقلابی-دفاعی به حاشیه‌رانی ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی انجامیده و از نظر روش‌شناختی، ضعف بنیادین در به‌کارگیری چارچوب‌های نظری و غلبۀ الگوی توصیفی وجود دارد. فقدان نوآوری موضوعی و کلی‌گویی در انتخاب عنوان‌ها و غیبت مشهود حوزه‌های بینارشته‌ای از دیگر آسیب‌هاست. بررسی ساختاری، نشانگر شکاف عمیق مقاطع تحصیلی (با غلبۀ کمی کارشناسی‌ارشد) و متعاقباً عدم پیوستار پژوهشی میان‌مقطعی، منجر به سطحی‌نگری نسبی روشی و نظری شده است. از منظر سالشماری، پایان‌نامه‌ها پس از رکود اولیه به رشد افراطی و درنهایت ثبات مبنی بر اشباع دست‌یافته‌اند. این رویکرد منجر به کمی‌گرایانۀ تولید انبوهی از پژوهش‌های فاقد توانایی برای توسعۀ علم تاریخ شده است. تمرکز نامتوازنِ پراکندگی جغرافیایی کانون‌های تولید پایان‌نامه‌ها و متعاقباً ایجاد خلأهای جدی در ثبت تجارب‌زیسته مردمان مناطق مختلف، از دیگر یافته‌های پژوهش حاضر است.
نتیجه‌گیری: درنهایت دریافت می‌شود که تاریخ شفاهی در فضای دانشگاهی ایران هنوز نتوانسته از تمامی ظرفیت‌هایش در تولید دانش اصیل و متوازن استفاده نماید و نیازمند بازنگری جدی در سیاست‌گذاری‌های پژوهشی، آموزش روش‌مند و توسعۀ زیرساخت‌های نظری و اجرایی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Critical Analysis of the Representation of Oral History's Capacities in University Theses (1978-2025)

نویسنده [English]

  • Mostafa La’l Shateri
Assistant Professor, Department of Archeology and History, Faculty of Literature and Humanities, University of Neyshabur, Iran
چکیده [English]

Purpose: The present study aims to conduct a systematic critical analysis of the structural and content-related aspects in university theses in the field of oral history, covering the period from after the Islamic Revolution until now. Subsequently, it focuses on identifying thematic and methodological challenges, temporal dispersion, academic levels, specializations, and production centers, as well as explaining their impact on the quality and credibility of academic research based on oral history.
 
Method and Research Design: Conducted using a critical approach and a descriptive-analytical method, this study relies on reputable thesis indexing databases and a mixed-methods data analysis. 
 
Findings and Conclusion:  The results indicate numerous challenges. Thematically, an unbalanced focus on border regions and the dominance of a revolutionary-defensive discourse have led to the marginalization of social, economic, and cultural dimensions. Methodologically, there is a fundamental weakness in applying theoretical frameworks and a predominance of descriptive models. A lack of thematic innovation and vagueness in selecting titles, along with a noticeable absence of interdisciplinary areas, are other identified issues. Structural analysis reveals a deep gap between academic levels (with a quantitative dominance of Master's theses) and a lack of cross-level research continuity, leading to methodological and theoretical superficiality. Chronologically, after an initial stagnation, theses experienced excessive growth and eventually reached a stability based on saturation; this approach has resulted in a quantitative-driven mass production of research lacking the capacity to develop the science of history. The unbalanced concentration in the geographical distribution of thesis production centers and the consequent creation of serious gaps in recording the lived experiences of people from various regions are other alarming findings of this study.
It is ultimately concluded that oral history within the Iranian academic sphere has not yet been able to utilize its full potential for producing authentic and balanced knowledge. It requires a serious revision in research policies, methodical training, and the development of theoretical and executive infrastructures.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Pathology
  • University Theses
  • Oral History
  • Structural Pathologies
  • Content Challenges

مراجع

احمدی، حسین. (1386). «سنت شفاهی و تاریخ شفاهی در تاریخ‌نگاری اسلام و ایران». کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. (شماره 118)، 26-35.
احمدی، حسین. (1393). «درآمدی بر تاریخ شفاهی و مهارت‌های مصاحبه». نگین ایران. (شماره 50)، 93-112.
احمدی، فاطمه. (1396). «آسیب‌شناسی تولید تاریخ شفاهی جنگ در ایران و ارائه الگوی پیشنهادی». پژوهش‌های تاریخ شفاهی. (شماره 5)، 44-75.
الماسی، فریبا. (1402). «میزان استفاده از داده‌های تاریخ شفاهی در کتب تاریخ معاصر ایران». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد. تهران: دانشگاه الزهرا(س).
پوربختیار، غفار. (1398). «تاریخ شفاهی: گذار از نخبه‌گرایی، رویکرد به عامه مردم». مسکویه. (شماره 49)، 42-56.
توکلی، فائزه. (1394). «ضرورت تاریخ شفاهی در تاریخ‌نگاری و نقش فرازبان در مصاحبه تاریخ». پژوهش‌های تاریخ شفاهی. (شماره 1)، 8-23.
توکلی، فائزه. (1396). «جستاری بر تاریخ‌نگاری تاریخ شفاهی و نقدی بر پروژه تاریخ شفاهی هاروارد». پژوهش‌های تاریخ شفاهی. (شماره 6)، 54-70.
تهامی، مرتضی. (1397). «تاریخ شفاهی در تاریخ‌نگاری». پژوهش‌های تاریخ شفاهی. (شماره 8)، 60-75.
حسن‌آبادی، ابوالفضل. (1388). «نقش تاریخ شفاهی در کاربردی کردن علم تاریخ». کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. (شماره 131)، 12-19.
حسن‌آبادی، ابوالفضل. (1390). «جایگاه تاریخ شفاهی در تحقیقات تاریخی». اسناد بهارستان. (شماره 1)، 369-380.
حسن‌آبادی، ابوالفضل. (1392). «زمینه‌های کاربردی شدن تاریخ شفاهی در مطالعات میان‌رشته‌ای در ایران». کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. (شماره 180)، 22-26.
حسن‌آبادی، ابوالفضل. (1397). «مؤلفه‌های مؤثر بر تاریخ‌نگاری شفاهی در تاریخ معاصر». پژوهش‌های تاریخ شفاهی. (شماره 8)، 26-38.
حسن‌آبادی، ابوالفضل. (1400). «روش‌شناسی استفاده از تاریخ شفاهی در مستند سازمانی تاریخ و حافظۀ سازمانی». پژوهش‌های تاریخ شفاهی. (شماره 1)، 109-120.
درکتانیان، غلامرضا. (1384). «نگاهی به تاریخچه، ضرورت و اهمیت موضوع تاریخ شفاهی». زمانه. (شماره 34)، 29-34.
رحیمی‌پردنجانی، ابراهیم. (1401). «آسیب‌شناسی تاریخ شفاهی زنان در دفاع مقدس». پژوهش‌های تاریخ شفاهی. (شماره 1)، 61-69.
طاهری، سارا. (1396). «عوامل تأثیرگذار در دسترسی به منابع تاریخ شفاهی در مراکز تاریخ شفاهی ایران». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد. تهران: دانشگاه الزهرا(س).
صالحی، پیمانه. (1402). «تاریخ شفاهی، مقدمه‌ای بر تاریخ مردم». پژوهش‌های تاریخ شفاهی. (شماره 2)، 35-44.
عزیزی، غلامرضا. (1384). «آناتومی تاریخ شفاهی». زمانه. (شماره 34)، 9-17.
کاظمی، محسن. (1394). «بررسی و نقد مطالعات تاریخ شفاهی در دانشگاه‌های ایران». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد. تهران: دانشگاه پیام‌نور.
کاظمی، محسن. (1400). «تحلیل و تبیین دامنه و رویکردهای مختلف در تاریخ شفاهی». پژوهش‌های تاریخی. (شماره 51)، 1-20.
کیانی، معصومه. (1401). «وضعیت توصیف مصاحبه‌های تاریخ شفاهی در مراکز آرشیوی ایران». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد. تهران: دانشگاه الزهرا(س).
مخبری، مجتبی. (1396). «مطالعه نقاط ضعف و قوت روشی پروژه‌های شفاهی و راهکارهای بهبود روشمند سازی اجرای تاریخ شفاهی در ایران». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد. تهران: دانشگاه تهران.
نورائی، مرتضی. (1382). «مقدمه‌ای بر فلسفه تاریخ شفاهی». گنجینه اسناد. (شماره 49-50)، 66-70.
نورائی، مرتضی. (1385). «درآمدی بر پاره‌ای مشکلات نظری و کارکردی تاریخ شفاهی». گنجینه اسناد. (شماره 64)، 147-163.
نورائی، مرتضی. (1389). «مقایسه تحلیلی سنت شفاهی با تاریخ شفاهی». پژوهش‌های تاریخی. (شماره 8)، 35-52.
نورائی، مرتضی. (1392). «تاریخ شفاهی افق‌ها و انتظارات». کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. (شماره 180)، 2-6.
نیک‌رهی، مجتبی. (1400). «تاریخ شفاهی؛ از ضرورت تا محدودیت». پژوهش‌های تاریخ شفاهی. (شماره 2)، 91-100.
نیک‌نفس، شفیقه. (1383). «درباره تاریخ شفاهی». گنجینه اسناد. (شماره 55)، 4-7.
یاری‌اندریان، فاطمه. (1396). «میزان رعایت دستورالعمل‌های حقوقی و اخلاقی مراکز تاریخ شفاهی ایران بر اساس دستورالعمل‌های انجمن‌های تاریخ شفاهی آمریکا، انگلستان و استرالیا». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد. تهران: دانشگاه الزهرا(س).
Abrams, Lynn. (2010). Oral History Theory. London: Routledge.
Baum, Willa. (1995). Oral History for the Local Historical Society. Lanham: Altamira Press (Rowman & Littlefield).
Hajek, Andrea. (2015). “Oral History”. International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences. (vol 17). 284-290.
Hamilton, Paula. (2008). Oral History and Public Memories. United States of America: Temple University Press.
Nyhan, Julianne. (2016). Computation and the Humanities: Towards an Oral History of Digital Humanities. Switzerland: Springer International Publishing.
Pollock, Della. (2009). “Oral History”. Mapping Landscapes for Performance as Research. New York: Palgrave Macmillan.
Schneider, William. (2014). “Oral History in the Age of Digital Possibilities”. Oral History and Digital Humanities: Voice, Access, and Engagement. New York: Palgrave Macmillan.
Thomson, Alistair. (1999). “Making the most of memories: the empirical and subjective value of oral history”. Transactions of the Royal Historical Society. (vol 9), 291–301.
Thomson, Alistair. (2007). “Four Paradigm Transformations in Oral History”. The Oral History Review. (vol 34), 49-70.
Thompson, Paul Richard. (1988). The Voice of the Past. New York: oxford University Press.
Thompson, Paul. (2016). “The voice of the past: oral history”. The oral history reader. London: Routledge.
Tschiggerl, Martin. (2019). “Oral History”. Geschichtstheorie. Germany: Springer Fachmedien Wiesbaden.
Weisman, Brent. (2014). “Oral Sources and Oral History”. Encyclopedia of Global Archaeology. New York: Springer.
Yow, Valerie Raleigh. (2005). Recording Oral History: A Guide for the Humanities and Social Sciences. New York: Rowman & Littlefield.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 06 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری: 13 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش: 26 مرداد 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار