نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• امیر محمد شیرین‌پور ¹
• سجاد مؤذن ²
• مهدی شعبانی ³

¹ کارشناسی ارشد حفاظت بناها و بافت‌های تاریخی (گرایش حفاظت میراث شهری)، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.

² گروه مرمت، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.

³ دکترای مدیریت دفاعی دانشگاه فرماندهی و ستاد آجا، تهران، ایران

چکیده

هدف: بررسی جایگاه و ظرفیت نقشه‌های نظامی در مطالعات شهری و آشکارسازی جزئیاتی که در نقشه‌های عادی کمتر به آن‌ها پرداخته شده‌است.
روش‌شناسی: پژوهش حاضر با روش تحقیق تاریخی و رویکرد توصیفی، به مطالعۀ تطبیقی سه نقشه از شهر تهران (نقشۀ دایرۀ جغرافیایی ارتش ایران 1327ش، نقشۀ مشترک ارتش ایران و ارتش آمریکا 1327ش، و نقشۀ دفتر جنگ بریتانیا ۱۳۳۱) می‌پردازد. این سه نقشه با جست‌وجوی کلیدواژه‌های مرتبط با «نقشۀ نظامی»، در مراکز اسناد داخلی و خارجی شناسایی شدند؛ سپس براساس معیارهایی چون مقیاس، هم‌زمانیِ تاریخی، تنوع منشأ نظامی، دقت ترسیم، و محتوای کالبدی، انتخاب شدند و در سه محدودۀ شهریِ دانشگاه تهران، باغ ملی، و ورزشگاه امجدیه به‌صورت تطبیقی تحلیل شدند.
یافته‌ها: هر نقشه براساس هدف و نهاد تهیه‌کننده، داده‌های منحصربه‌فردی را ارائه می‌دهد. نقشۀ ارتش ایران (1327ش) غنی‌ترین اطلاعات نام‌گذاری معابر را دارد؛ نقشۀ مشترک ارتش ایران و ارتش آمریکا (1327ش) سندی از همکاری‌های فنی-نظامی است؛ و نقشۀ بریتانیا (1331ش) کامل‌ترین نمایش از ساختار توده-فضا و جزئیات زیرساختی مانند شبکۀ قنات‌ها را به‌تصویر می‌کشد.
نتیجه‌گیری: نقشه‌های نظامی، با ثبت دقیق لایه‌های کالبدی و زیرساختی، منبعی ارزشمند برای بازخوانی تحولات شهری‌اند و تلفیق آن‌ها با دیگر اسناد تاریخی، درکی جامع‌تر از روند توسعۀ تهران فراهم می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• نقشۀ نظامی
• نقشۀ تاریخی
• تحولات شهری
• مطالعات شهری
• زیرساخت شهری

موضوعات

• تحقیقات تاریخی مبتنی بر اسناد

عنوان مقاله [English]

Urban Development from the Perspective of Military Cartography (Case Study: Military Maps of Tehran in 1948 and 1952)

نویسندگان [English]

• Amir Mohammad Shirinpour ¹
• Sajad Moazen ²
• Mehdi Shabani ³

¹

² school of architecture and environmental design, Iran university of science and technology, Tehran, Iran.

³ AJA Command and Staff University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

Purpose: The primary purpose of this study is to examine the position and analytical capacity of military maps in urban studies and to reveal spatial, physical, and infrastructural details that are often underrepresented in conventional civilian maps.
Method and Research Design: Employing a historical research methodology and a descriptive–comparative approach, this study analyzes three military maps of Tehran produced within a limited chronological framework: the 1948 map prepared by the Iranian Army Geographic Circle; the 1948 joint map produced through technical cooperation between the Iranian Army and the United States Army; and the 1952 town plan prepared by the British War Office. These documents were identified through systematic searches in domestic and international archival collections using keywords related to military cartography and urban mapping. The maps were selected based on criteria including scale comparability, historical simultaneity, diversity of military origin, cartographic accuracy, and the richness of physical and infrastructural content. The comparative analysis focuses on three urban zones—the University of Tehran, Bagh-e Melli, and Amjadieh Stadium—in order to examine differences in the representation of street networks, block structures, land-use patterns, and infrastructure.
Findings and Conclusion: The findings demonstrate that each map reflects distinct institutional objectives and technical priorities. The 1948 Iranian Army map contains the most comprehensive street-naming data; the 1948 joint Iran–US map documents technical–military cooperation with an emphasis on circulation networks; and the 1952 British War Office map presents the most complete mass–space structure and infrastructural details, including qanat networks. Overall, the results indicate that military maps, by accurately recording the physical and infrastructural layers of the city, constitute valuable resources for interpreting patterns of urban development. Integrating these maps with other historical documents provides a more comprehensive understanding of development trends in Tehran during the mid-twentieth century.

کلیدواژه‌ها [English]

• Military maps
• historical maps
• urban developments
• urban studies
• urban infrastructure