گنجینۀ اسناد

تحلیل سندشناختی دو مکتوب از دورۀ شاه‌صفی و بازخوانی نقش مبلغان کاپوسن در روابط ایران و فرانسه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

10.30484/ganj.2025.3285

چکیده

بیان مسئله: تاریخ روابط ایران و فرانسه در دورۀ صفوی، به‌ویژه عصر شاه‌صفی، به‌دلیل کمبود منابع اولیه، از زوایای بسیاری ناشناخته مانده‌است. پژوهش حاضر تمرکز بر دو مکتوب مغفول‌مانده از مبادلات شاه‌صفی و لویی سیزدهم -که در نسخۀ خطی دانش‌نامۀ فارسی درج شده‌اند، دارد.
هدف: اسناد مذکور چه نقش و جایگاهی در تبیین سازوکار، گاه‌شماری و محتوای روابط دو کشور داشته‌اند و چگونه می‌توانند به بازخوانی نقش مبلغان فرقۀ کاپوسن به‌عنوان کارگزاران اصلی این تبادلات یاری رسانند؟
روش پژوهش: این مقاله با بهره‌گیری از روش «تحلیل سندشناختی» و با رویکردی توصیفی-تحلیلی، به واکاوی ساختار، محتوا، اصالت و دلالت‌های تاریخی این دو نامه می‌پردازد. در این روش، اسناد نه‌تنها ازمنظر متن‌محور، بلکه در بافت تاریخی، ادبی، و کارکردی‌شان بررسی می‌شوند.
دستاوردها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این مکتوبات، باوجود هدفِ ظاهریِ آموزشیِ نسخۀ خطی دانش‌نامۀ فارسی، از اصالت تاریخی برخوردارند و گواهی روشنی از تداوم و نهادینه‌شدن روابط ایران و فرانسه در دورۀ شاه‌صفی هستند. نامۀ لویی سیزدهم به‌عنوان نخستین پاسخ مستقیم یک پادشاه فرانسه به پادشاهی صفوی، از یافته‌های منحصربه‌فرد این پژوهش محسوب می‌شود. هم‌چنین، تحلیل القاب و اصطلاحات به‌کاررفته، هم عمق آگاهیِ فرهنگیِ کاتبِ فرانسوی در تألیف نسخۀ فارسی را آشکار می‌سازد و هم نقش محوریِ کشیشان کاپوسن را به‌عنوان واسطه‌های فرهنگی-دیپلماتیک در مسیر تحکیم مناسبات دو کشور بازتعریف می‌کند.
 
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Diplomatic Study of Two Letters from the Reign of Shah Safi and a Reinterpretation of the Role of Capuchin Missionaries in Iran–France Relations

نویسنده [English]

  • Yazdan Farrokhi

Associate Professor, Department of History, Payam Noor University, Tehran, Iran

چکیده [English]

Purpose: Addressing a gap in the primary sources on Iran–France relations in the early Safavid period, this study investigates the historical authenticity, content, and significance of diplomatic letters exchanged between Shah Safi of the Safavid Empire and Louis XIII of France.
Method and Research Design: This study employs documentary analysis to examine two previously overlooked epistles. These documents are preserved in a manuscript known as the Dānishnāma-ye Fārsi (The Persian Encyclopedia), held in the Bibliothèque nationale de France.
Findings and Conclusion: The analysis demonstrates that, despite the manuscript’s apparent educational purpose, the letters possess substantial historical validity. They provide clear evidence of the continuity and institutionalization of bilateral relations during Shah Safi’s reign, primarily driven by shared economic and commercial security interests rather than by a military alliance against the Ottoman Empire. Notably, Louis XIII’s reply is identified as the first documented direct response from a French monarch to a Safavid sovereign within this specific chronology. Furthermore, a meticulous examination of stylistics, titles, and terminology reveals the deep cultural and diplomatic acumen of the French scribe, who was fluent in Persian courtly conventions, and it redefines the pivotal role of Capuchin missionaries—particularly Gabriel de Paris—as essential cultural-diplomatic intermediaries and principal agents facilitating this exchange.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iran-France Relations
  • Safavid Period
  • Diplomatic Correspondence
  • Capuchin Order
  • Dānishnāma-ye Fārsi
نسخۀ خطی
دانش‌نامۀ فارسی. کتاب‌خانۀ ملی پاریس، بخش نسخ خطی، مجموعه‌نسخ فارسی، نسخۀ شمارۀ 143.
کتاب
اسکندربیگ ترکمان. (1382). تاریخ عالم‌آرای عباسی. (ج3). (ایرج افشار، مصحح). تهران: امیرکبیر.
اسناد پادریان کرملی: بازمانده از عصر شاه‌عباس صفوی. (1383). (منوچهر ستوده، مصحح). تهران: میراث مکتوب.
برازش، محمدحسین. (1392). روابط سیاسی-دیپلماتیک ایران و جهان در عهد صفویه. تهران: امیرکبیر.
تاورنیه، ژان باپتیست. (1363). سفرنامۀ تاورنیه. (ابوتراب نوری، مترجم). تهران: کتاب‌خانۀ سنایی و کتاب‌فروشی تأیید اصفهان.
ثواقب، جهان‌بخش. (1380). تاریخ‌نگاری عصر صفویه و شناخت منابع و مآخذ. شیراز: نوید شیراز.
حدیدی، جواد. (1373). از سعدی تا آراگون: تأثیر ادبیات فارسی در ادبیات فرانسه. تهران: نشر دانشگاهی.
ریشارد، فرانسیس. (1383). «چند سند چاپ‌نشده دربارۀ امتیازهایی که شاهان صفوی برای مبلغان کاتولیک قائل شدند». (ع. روح‌بخشان، مترجم). چاپ‌شده در کتاب: اسناد پادریان کرملی بازمانده از عصر شاه‌عباس صفوی. (منوچهر ستوده، مصحح). تهران: میراث مکتوب.
شاردن، ژان. (1372). سفرنامۀ شاردن. (ج1). (اقبال یغمایی، مترجم). تهران: توس.
شرلی، آنتونی. (1387). سفرنامۀ برادران شرلی. (آوانس، مترجم؛ علی دهباشی، کوشش‌گر). تهران: نگاه.
شوستر والسر، سیبیلا. (1364). ایران صفوی از دیدگاه سفرنامه‌های اروپائیان: پژوهشی در روابط سیاسی و اقتصادی ایران (1722-1502). (غلام‌رضا ورهرام، مترجم). تهران: امیرکبیر.
شیخ‌الحکمایی، عمادالدین. (1399). تحول در آداب کتابت و ترسل. تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.
قائم‌مقامی، سیف‌الدین. (1349). تاریخ روابط معنوی و سیاسی ایران و فرانسه. تهران: دانشگاه تهران.
کوپریلی، فواد. (1377). «بهادرخان». چاپ‌شده در کتاب: دانش‌نامۀ جهان اسلام. (غلام‌علی حداد عادل، ناظر). تهران: بنیاد دائره‌المعارف اسلامی، ج4، صص 684-686.
منشی قمی، احمدبن‌حسین. (1383). خلاصةالتواریخ. (ج1). (احسان اشراقی، مصحح). تهران: دانشگاه تهران.
مهدوی، عبدالرضا (هوشنگ). (1355). تاریخ روابط خارجی ایران: از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ جهانی دوم (1500-1945م). تهران: کتاب‌های سیمرغ.
میراحمدی، مریم. (1369). دین و دولت در عصر صفوی. تهران: امیرکبیر.
نوابی، داود. (1363). تاریخچۀ ترجمۀ فرانسه به فارسی در ایران از آغاز تاکنون. تهران: کاویان.
نوایی، عبدالحسین. (1363). اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال ۱۱۰۵ تا ۱۱۳۵ق. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
نوایی، عبدالحسین. (1372). روابط سیاسی ایران و اروپا در عصر صفوی. تهران: ویسمن.
مقاله
افکاری، فریبا. (1384). «دانش‌نامۀ فارسی: اثر مؤلفی ناشناخته از مبلغان یسوعی ساکن اصفهان (سدۀ 11)». نامۀ بهارستان، سال 6، ش 1 و 2، تابستان و زمستان، صص 5-12.
 
Latin Resources
Calmard, Jean. (2000). “FRANCE ii. RELATIONS WITH PERSIA TO 1789”. Encyclopædia Iranica, Vol X, Fasc 2, pp 127-131, available online at http://www.iranicaonline.org/articles/france-ii (accessed on 31 January 2012).
Doerfer, Gerhard. (1963). Turkischen und Mongolische Elemente im Neupersischen: Band I, Die Mongolische Elemente im Neupersischen. Wiesbaden: Frantz Steiner Verlage GMBH.
du Mans, Raphaël. (1890). Estat de la Perse en 1660. (Schefer, E, Editor). Paris: Leroux.
Emerson, John. (1991). “CHARDIN, Sir JOHN”. Encyclopedia Iranica, Vol V, Fasc 4, pp 369-377, available online at https://www.iranicaonline.org/articles/chardin-sir-john/ (accessed on 10 June 2013).

Lockhart, Laurence. (1986). “European contact with persia. 1350-1736”. The Cambridge History of Iran, Vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. (Peter Jackson, Editor). Cambridge: Cambridge University Press, pp 373-411.

Mojtabāʾī, Fatḥ-Allāh. (2002). “Correspondence, ii. In Islamic Persia”. Encyclopedia Iranica. New York, Bibliotheca Persica Press, 2002, Vol VI, Fasc 3, pp 290-293. available online at https://www.iranicaonline.org/articles/correspondence-ii (accessed on 13 August 2013).
Mokhberi, Susan Marie. (2019). The Persian Mirror: French Reflections of the Safavid Empire in Early Modern France. New york: Oxford University Press.
Pacifique de Provins. (1631). Relation du voyage de Perse, faict par le R. P. Pacifique de Provins predicateur capuchin. Paris: chez Nicolas & Jean de La Coste.
Paul, Jürgen. (1998). “Enšā”. Encyclopedia of Iranica. Vol VIII, Fasc 5, pp 455-457. California: Mazda publishers. also: online edition, available at: https://www.iranicaonline.org/articles/ensa (accessed on 26 April 2013).
Rajabzadeh, Hashem. (1993). “Correspondence, iii. Forms of opening and closing, address, and signature”. Encyclopedia Iranica. New York, Bibliotheca Persica Press, 2002, Vol VI, Fasc 3, pp 293-298, available online at: https://www.iranicaonline.org/articles/correspondence-iii (accessed on 13 August 2013).

Richard, Francis. (1989). Catalogue des Manuscrits Persian: Ancien fonds. Volume 1. Paris: Bibliothèque nationale.

Richard, Francis. (1990). “CAPUCHINS IN PERSIA”. Encyclopædia Iranica, Vol IV, Fasc 7, pp 786-788, available online at: https://www.iranicaonline.org/articles/capuchins-in-persia/ (accessed on 15 June 2015).

Tavernier, Jean-Baptiste. (1676). Les six voyages de Jean-Baptiste Tavernier, Ecuyer Baron d'Aubonne, qu'il a fait en Turquie, en­ Perse, et aux Indes …. Paris: chez Gervais Clouzier et Claude Barbin.
Touzard, Anne-Marie. (2016). “FRANCE vii. FRENCH TRAVELERS IN PERSIA, 1600-1730”. Encyclopaedia Iranica. online edition, available at: http://www.iranicaonline.org/articles/france-vii-french-travelers-in-persia-1600-1730 (accessed on 30 December 2012).
 
 
گنجینۀ اسناد
دوره 35، شماره 3 - شماره پیاپی 139
مهر 1404
صفحه 5-31
  • تاریخ دریافت: 31 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 07 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش: 12 شهریور 1404