واکاوی و تحلیل عملکرد شرکت تجاری لیانازوف در ایالت استرآباد براساس اسناد منتشرنشدۀ وزارت امور خارجه (1318ق-1335ق/1900م-1917م)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه تاریخ ,و ایراشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 دانش آموخته دکتری تاریخ ایران دوره اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

10.30484/ganj.2025.3278

چکیده

درپیِ تحولات نوگرایانه در روسیه از زمان حکومت پتر کبیر (1682م-1725م)، نگاه این دولت به ایران تغییر کرد و ماهیت استعماری پیدا کرد. روس‌ها پس‌ازآن، نگاهی ویژه به ایالات شمالی ایران داشتند و تلاش می‌کردند در این مناطق نفوذ کنند. دراین‌میان ایالت استرآباد، جایگاهی ویژه برای دولت روسیه پیدا کرد؛ زیرا راه رسیدن آن‌ها به مناطق شرقی ایران و نزدیک‌شدن به هندوستان را تسهیل می‌کرد. روس‌ها تلاش زیادی کردند که در زمینه‌های مختلف به‌ویژه بُعد اقتصادی، بر منطقۀ استرآباد تسلط یابند. از سال 1293ق/1876م امتیاز ماهی‌گیری در سواحل ایرانی دریای مازندران و رودخانه‌هایی که به آن وارد می‌شد ازجمله سواحل استرآباد به تاجری روسی به‌نام لیانازوف واگذار شد. این امتیاز در سال‌های بعد نیز تمدید شد و پس‌از مرگ لیانازوف به فرزندانش واگذار شد و تا وقوع انقلاب اکتبر 1917م در دست این خانواده باقی ماند. اینکه، خاندان لیانازوف چه اقداماتی در منطقۀ استرآباد انجام دادند؟ و فعالیت‌های آن‌ها چه تأثیری در این منطقه به‌جای گذاشت؟ پرسش‌های اصلی پژوهش حاضر است.
هدف: بررسی عملکرد شرکت تجاری لیانازوف در ایالت استرآباد.
روش: در این پژوهش به‌روش توصیفی–تحلیلی و با استفاده از اسناد منتشرنشدۀ وزارت امور خارجه، به پرسش‌ها پاسخ داده شده‌است.
یافته‌ها و نتیجه: خاندان لیانازوف اگرچه به ساخت تأسیسات ماهی‌گیری و بناهایی همچون انبار، حمام، پل، و بیمارستان در منطقۀ استرآباد اقدام کردند، ولی سلطۀ آن‌ها بر فعالیت ماهی‌گیری و شیلات، دست تعدّی آن‌ها بر ساکنان محلی به‌ویژه ترکمن‌ها را باز گذاشت. این مسئله، برخورد با لیانازوف‌ها را اجتناب‌ناپذیر می‌کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis and Evaluation of the Performance of the Lianazov Commercial Company in Astarabad Province, Based on Unpublished Documents from the Ministry of Foreign Affairs (1318–1335 AH / 1900–1917 AD)

نویسندگان [English]

  • Ali Akbar Jafari 1
  • Mina Moeini 2
1 Associate Professor, Department of History and Iranology, Faculty of Letters and Humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
2 PhD in History of Iran in Islamic era, Department of History and Iranology, Faculty of Letters and Humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده [English]

Purpose: The modernizing reforms initiated under Peter the Great (1682–1725) transformed Russia’s perception of Iran, imbuing it with an increasingly colonial character. A major shift involved Russia’s intensified focus on Iran’s northern provinces, particularly Astarabad, which held strategic importance as an entry point into eastern Iran and because of its proximity to British India. Russian efforts to dominate Astarabad, especially in economic terms, deepened over time. In 1293 AH / 1876 AD, exclusive fishing rights along the Iranian Caspian coast and its tributary rivers, including those of Astarabad, were granted to the Russian merchant Stepan Lianazov. These rights expanded and were subsequently inherited by his descendants, remaining under their control until the October Revolution of 1917. This article addresses two central questions: what activities the Lianazov family pursued in Astarabad, and what impact their operations had on the region.
Method and Research Design: This research has been carried out with a descriptive–analytical approach, using unpublished archival documents from the Ministry of Foreign Affairs.
Findings and Conclusion: While the Lianazov family built facilities for fishing, warehouses, bathhouses, bridges, and even hospitals in Astarabad, the monopolization of fisheries and maritime operations helped them to extensively exploit the local inhabitants, especially the Turkmen. This systematic encroachment made the confrontations with the local population inevitable.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Russians
  • Turkmen
  • Lianazov
  • Fisheries
  • Astarabad
اسناد
ادارۀ اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجۀ ایران (استادوخ):
GH1322-K25-P4-11; GH1322-K25-P4-38; GH1322-K25-P4-41;
GH1322-K25-P4-66; GH1322-K25-P4-75; GH1323-K13-P8-7;
GH1325-K21-P14-15; GH1325-K21-P14-17; GH1325-K21-P14-19;
GH1325-K21-P14-40; GH1329-K49-P1-4; GH1329-K49-P1-6;
GH1329-K49-P1-12; GH1329-K49-P1-26; GH1329-K49-P1-36;
GH1329-K49-P1-52; GH1329-K49-P1-52.1; GH1329-K49-P1-52.2;
GH1329-K49-P1-74; GH1329-K49-P1-111; GH1329-K49-P5-2;
GH1329-K49-P5-10; GH1329-K49-P5-19; GH1332-K51-P94-8;
GH1335-K36-P10-12; GH1336-K36-P1-4; GH1336-K36-P1-5;
GH1336-K36-P1-14  
سازمان اسناد و کتاب‌خانۀ ملی ایران (ساکما): شناسۀ سند: 14229/240.
کتاب‌خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی (کمام): شناسۀ سند: 5/1/3/133/2؛ 10/1/3/133/2.
کتاب
آندری‌یوا، النا. (1388). روسیه و ایران در بازی بزرگ (سفرنامه‌ها و شرق‌گرایی). (الهه کولائی و محمدکاظم شجاعی، مترجمان). تهران: دانشگاه تهران.
ابوت، کیث ادوارد. (1396). شهرها و تجارت ایران در دورۀ قاجار: گزارش کنسول ابوت از اقتصاد و جامعۀ ایران. (سیدعبدالحسین رئیس‌السادات، مترجم). تهران: امیرکبیر.
استرآبادنامه. (2536). (مسیح ذبیحی، کوشش‌گر). تهران: فرهنگ ایران‌زمین.
اسناد استرآباد و دشت گرگان در دورۀ مشروطیت. (1390). (مصطفی نوری و اشرف سرایلو، کوشش‌گران). تهران: کتاب‌خانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
اشرف، احمد. (1359). موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران: دورۀ قاجاریه. تهران: زمینه.
انتنر، مروین ل. (1369). روابط بازرگانی روس و ایران 1828-1914. (احمد توکلی، مترجم). تهران: مجموعه‌انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
بروگش، هینریش. (1367). سفری به دربار سلطان صاحب‌قران. (ج2). (مهندس کردبچه، مترجم). بی‌جا: اطلاعات.
بوهلر، الکساندر. (بی‌تا). سفرنامه و جغرافیای گیلان و مازندران. (محمدتقی پوراحمد جکتاجی، کوشش‌گر). لاهیجان: گیل.
توحیدلو، سمیه. (1394). حیات اقتصادی ایرانیان در دورۀ مشروطه. تهران: هرمس.
تیموری، ابراهیم. (1332). عصر بی‌خبری یا تاریخ امتیازات در ایران. تهران: اقبال.
دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغت‌نامۀ دهخدا. (ج4). تهران: دانشگاه تهران.
رابینو، یاسنت لویی. (1365). مازندران و استرآباد. (چ3). (غلامعلی وحید مازندرانی، مترجم). بی‌جا: علمی‌وفرهنگی.
رجایی، رحمت‌الله. (1398). استعمار در دیار سبز: روس‌ها و انگلیس‌ها در استرآباد. تهران: سورۀ مهر.
زینویف، ایوان الکسیویچ. (1362). انقلاب مشروطیت ایران؛ نظرات یک دیپلمات روس (حوادث ایران در سال‌های 1905 تا 1911). (ابوالقاسم اعتصامی، مترجم). بی‌جا: اقبال.
سه سفرنامه: هرات، مرو، مشهد. (1347). (قدرت‌الله روشنی (زعفران‌لو)، کوشش‌گر). تهران: دانشگاه تهران.
صفایی، ابراهیم. (1352). مرزهای ناآرام. تهران: اداره‌کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر.
عیسوی، چارلز. (1362). تاریخ اقتصادی ایران. (یعقوب آژند، مترجم). تهران: گستره.
فلور، ویلم. (1393). صنایع کهن در دورۀ قاجار (1925-1800). (علی‌رضا بهارلو، مترجم). تهران: پیکره.
کارکنان وزارت جنگ انگلستان مستقر در هندوستان. (1380). فرهنگ جغرافیایی ایران (خراسان). (ج1). (کاظم خادمیان، مترجم). مشهد: آستان قدس رضوی.
کرزن، جرج ناتانیل. (1349). ایران و قضیۀ ایران. (غلام‌علی وحید مازندرانی، مترجم). تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
گروته، هوگو. (1369). سفرنامۀ گروته. (مجید جلیل‌وند، مترجم). تهران: نشر مرکز.
لیتن، ویلهلم. (1367). ایران از نفوذ مسالمت‌آمیز تا تحت‌الحمایگی. (مریم میراحمدی، مترجم). تهران: معین.
مارکام، کلمنت. (1364). تاریخ ایران در دورۀ قاجار. (رحیم فرزانه، مترجم). بی‌جا: فرهنگ ایران.
مستوفی، عبدالله. (1384). شرح زندگانی من. (ج2). (چ5). تهران: زوار.
معطوفی، اسدالله. (1384). انقلاب مشروطه در استرآباد. (ج1). تهران: حروفیه.
معطوفی، اسدالله. (1394). تاریخ و پیشینۀ اجتماعی شهرستان بندر گز (بلوک انزان). (ج1). گرگان: نوروزی.
مَکِنزی، چارلز فرانسیس. (1359). سفرنامۀ شمال. (منصوره اتحادیه، مترجم). تهران: گستره.
ملت‌پرست، عبدالله. (1385). تاریخچه و فعالیت صید و صیادی شیلات در شمال کشور. تهران: مؤسسۀ تحقیقات علوم شیلاتی کشور.
ملگونف، گریگوری. (1376). کرانه‌های جنوبی دریای خزر. (امیرهوشنگ امینی، مترجم). تهران: کتاب‌سرا.
میرزاابراهیم. (2535). سفرنامۀ استرآباد و مازندران و گیلان. (مسعود گلزاری، کوشش‌گر). بی‌جا: بنیاد فرهنگ ایران.
میرزاسراج‌الدین بن حاجی‌میرزاعبدالرئوف. (1369). سفرنامۀ تحف بخارا. تهران: بوعلی.
وکیل‌الدوله، حسین‌قلی مقصودلو. (1363). مخابرات استرآباد؛ گزارش‌های حسین‌قلی مقصودلو وکیل‌الدوله. (ج1). (ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت، کوشش‌گران). تهران: تاریخ ایران.
مقاله
پرتو، افشین. (1384). «لیانازوف‌ها و شیلات دریای خزر». ماه‌نامۀ ره‌آورد گیل، شمارۀ 4، ص1.
حسنی، سیدرحمان. (1387). «جایگاه برادران کوسیس و تئوفیلاکتوس در تجارت چوب میان ایران و روسیه در عصر قاجار، با تکیه بر اسناد آرشیوی (1301-1325ق/1883-1908م)». گنجینۀ اسناد، شمارۀ 72، صص 21 تا 34.
حسنی، سیدرحمان. (1392). «پژوهشی در "جایگاه شیلات شمال در مناسبات ایران و روسیه" با تکیه بر اسناد آرشیوی (1828-1953م)». تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا، شمارۀ 17 (پیاپی 107)، صص 69 تا 97.
سلیمانی، کریم. (1386). «نگاهی به عصر مشروطیت ازمنظر اسناد «قراردادها»». گنجینۀ اسناد، شمارۀ 66 صص 83-91.
فرهمند، جلال. (1386). «سلطان خاویار ایران». تاریخ معاصر ایران، شمارۀ 41، صص 155-228.
قنبری مله، زهرا؛ عربیون، مریم. (1402). «بررسی اوضاع اقتصادی و اجتماعی استرآباد در عصر قاجار تا سال 1324ه.ق». تاریخ‌های محلی ایران، شمارۀ دوم (پیاپی 22)، صص 109 تا 122.
گوهری راد، احسان؛ عزیزی، میترا. (1392). «واکاوی وضعیت تجارت و دادوستد در استرآباد دورۀ قاجار». پژوهش‌نامۀ تاریخ، شمارۀ 30، صص 159 تا 186.
ملک‌محمدی بیدهندی، حنانه و دیگران. (1401). «تأثیر معماری خانه‌های چوبی روسیه بر خانه‌های چوبی گمیشان». نشریۀ علمی باغ نظر، شمارۀ 106، صص 19 تا 32.
همتی سالک‌ده، سهیلا. (1391). «چگونگی واگذاری امتیاز شیلات شمال به لیانازوف در دورۀ قاجار». ماه‌نامۀ ره‌آورد گیل، شمارۀ 23، صص 90 تا 97.
منابع لاتین
Bosworth, Clifford Edmund. (2004-07-20). “iranicaonline.org, MINORSKY, Vladimir Fed’orovich (1877-1966), outstanding Russian scholar of Persian history, historical geography, literature and culture”. Published: July 20, 2004. From: https://www.iranicaonline.org/articles/minorsky-vladimir/