بررسی نقش حفاظتی مواد گیاهی به‌کاررفته در مُرکّب طاوس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مرمت آثار تاریخی- فرهنگی، دانشگاه هنر تهران، تهران، ایران

2 دانشیار گروه مرمت آثار تاریخی. دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر تهران، تهران، ایران

3 دانشیارگروه مرمت آثار تاریخی. دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

یاقوت مستعصمی، خوش‌نویس عهد صفوی از نام مُرکّب طاوس در متون کهن استفاده کرده‌است. اطلاعات متفاوتی درزمینۀ مواد تشکیل‌دهندۀ این مُرکّب وجود دارد.
هدف: یافتن مؤلفه‌های ارزشی درزمینۀ کاربرد گیاهان به‌عنوان راهکارهای حفاظتی.
روش/ رویکرد پژوهش: اطلاعات به‌روش کتاب‌خانه‌ای و به‌طریق پژوهش تحلیلی-توصیفی حاصل شده‌است.
پرسش: آیا مواد به‌کاررفته در ساخت مُرکّب طاوس، در حفاظت، دوام و ثبات این مُرکّب و تاثیر آن بر روی کاغذ تأثیرگذار بوده‌است؟
در آثار متعددی به اهمیت مُرکّب طاوس اشاره شده‌است؛ مانند: «رسالۀ عُمّدةالکُتّاب» اثر «ابن‌بادیس صُنهاجی»؛ «اصول و قواعد خطوط ستّه» اثر «فتح‌الله سبزواری»؛ «حلیةالکُتّاب»؛ «مدادالخطوط» اثر «میرعلی هروی»؛ «آداب‌المشق» اثر «باباشاه اصفهانی»؛ «رسم‌الخط» اثر «رفیقی هروی»؛ «فوائدالخطوط» اثر «محمدبن دوست‌محمد بخاری»؛ «مُرکّب‌سازی و جلدسازی» اثر «علی حسینی».
نتایج خوانش نشان می‌دهد که مقادیر مشخص از هریک از گیاهان به‌کاررفته در مرکب طاوس ازجمله زعفران، حنا، صبر، صمغ عربی، مازو، مورْدْ و... در حفاظت از مُرکّب و کاغذ نقشی به‌سزا دارد که به این موضوع در برخی از منابع کهن اشاره شده‌است.
 
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Study of the Protective Role of Materials Used in the Peacock Compound

نویسندگان [English]

  • Tahereh Molamoahamadi 1
  • Saeed Khoddari Naini 2
  • Mehrnaz Azadi Boyaghchi 3
1 PhD student in Restoration of Historical-Cultural Monuments, Tehran University of Art, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Restoration of Historical Monuments. Faculty of Conservation and Restoration, Tehran University of Art, Tehran, Iran
3 ,Associate Professor, Department of Restoration of Historical Monuments. Faculty of Conservation and Restoration, Isfahan University of Art, Isfahan, Iran
چکیده [English]

Purpose: Yaqut Mustasimī, a calligrapher of Safavid times, referred to the "Peacock Compound" in ancient literature, though information regarding ingredients varies with varying sources. This study will identify the useful constituents of plant use as protective agents in the Peacock Compound. And research question of this paper is that do materials used in the manufacture of the Peacock Compound render it durable, stable, and long-lasting, particularly when used on paper.
Method and Research Design: Data were collected through library-based research and analyzed using a descriptive-analytical approach.
Findings and Conclusion: The results show that some quantities of plants used in Peacock Ink, like saffron, henna, sap, gum Arabic, mazoo, mord, and others, are accountable for maintaining both the ink and the paper, as testified by several ancient references.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Peacock Ink (Peacock
  • Mutawas
  • Ruby Ink)
  • Plants (Saffron
  • Henna
  • Sap
  • Gum Arabic
  • Mazoo
  • Mord)
  • Ancient Texts
  • Preservation
نسخۀ خطی
آداب‌المشق. باباشاه اصفهانی. کتاب‌خانۀ سلطنتی کاخ گلستان. شمارۀ 8314.
رسم‌الخط. رفیقی هروی. کتاب‌خانۀ مرکزی دانشگاه تهران. شمارۀ 3522.
سوادالخط. رفیقی هروی. کتاب‌خانۀ مرکزی دانشگاه تهران. شمارۀ 3522.
کتاب
امین، غلام‌رضا. (1384). متداول‌ترین گیاهان دارویی سنتی ایران. (چ1). تهران: معاونت پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تهران- مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی.
انجو شیرازی، میرجمال‌الدّین. (1351). فرهنگ جهانگیری. (ج1). (چ2). (رحیم عفیفی، ویراستار). مشهد: چاپ‌خانۀ دانشگاه مشهد.
بخاری، محمد. (۹۹۵ق). فوائدالخطوط. (نجیب مایل هروی، کوشش‌گر). مشهد: آستان قدس رضوی.
بهادری، رؤیا. (1385). شیمی آلی: مبانی و کاربرد در حفاظت و مرمت آثار تاریخی. (چ1). تهران: پژوهشکدۀ حفاظت و مرمت آثار تاریخی-فرهنگی؛ رسانه‌پرداز.
بی‌نام. (1005ق). مجموعةالصنایع. (محمدتقی دانش‌پژوه، مصحح). شماره‌ثبت: 3875. تهران: کتاب‌خانۀ مرکزی و اسناد دانشگاه تهران.
بی‌نام. (۱۳۵۷). تذکرۀ خوش‌نویسان، پیدایش و سیر تحول هنر خط. تهران: یساولی.
بی‌نام. (بی‌تا). رساله در بیان خط و مُرکّب و کاغذ و ساختن رنگ‌ها. (نجیب مایل هروی، کوشش‌گر). مشهد: آستان قدس رضوی.
بی‌نام. (قرن 9ق). رساله در بیان طریقۀ ساختن مُرکّب الوان. (نجیب مایل هروی، کوشش‌گر). مشهد: آستان قدس رضوی.
بی‌نام. (صفوی؟). حلیةالکُتّاب (باب سی‌ام کتاب مجموعةالصنایع). (نجیب مایل هروی، کوشش‌گر). مشهد: آستان قدس رضوی.
پورتر، ایو. (1392). آداب و فنون نقاشی و کتاب‌آرایی. (چ2). (زینب رجبی، مترجم). تهران: فرهنگستان هنر و ترجمه و نشر آثار هنری متن.
تفلیسی، حبیش. (سدۀ 6). بیان‌الصناعات.
جعفریان، رسول. (1388). مُنشآت سلیمانی. (چ1). تهران: کتاب‌خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
جمالی یزدی، ابوبکر مُطهر. (1346). فرخ‌نامه: دائرةالمعارف علوم و فنون و عقائد. (ایرج افشار، کوشش‌گر).
تهران: فرهنگ ایران‌زمین.
چشتی، حکیم محمداعظم‌خان (ناظم‌جهان). (سنۀ ۱۲ هجری قمری). اکسیر اعظم. (ج1). مطبع نظامی.
چشتی، حکیم محمداعظم‌خان (ناظم‌جهان). (۱۸۸۳). اکسیر اعظم. (ج2). لکنهو.
چشتی، حکیم محمداعظم‌خان (ناظم‌جهان). (بی‌تا). اکسیر اعظم. (ج3).
چشتی، حکیم محمداعظم‌خان (ناظم‌جهان). (بی‌تا). اکسیر اعظم. (ج4).
حریریان، محمود. (1349). جغرافیای اقتصادی ایران- منابع گیاهی. (ج1). تهران: چاپ‌خانۀ دانش‌سرای عالی.
حسینی، علی. (قاجاری). مُرکّب‌سازی و جلدسازی. (نجیب مایل هروی، کوشش‌گر). مشهد: آستان قدس رضوی.
دروش، فرانسوا. (۱۳۹۵). دست‌نامۀ نسخه‌شناسی نسخه‌های به‌خط عربی. (سیدمحمدحسین مرعشی، مترجم). تهران: سمت.
دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۳0). لغت‌نامۀ دهخدا. (ج15). تهران: چاپ‌خانۀ مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
سبزواری، فتح‌الله. (سدۀ 10). اصول و قواعد خطوط سِتّه. (نجیب مایل هروی، کوشش‌گر). مشهد: آستان قدس رضوی.
سدیوسف حسین. (قاجاریه). رسالۀ صحافی. (نجیب مایل هروی، کوشش‌گر). مشهد: آستان قدس رضوی.
سرطاوی، که‌زاد. (1389). گیاه دارویی صبر زرد. (چ1). تهران: مدیریت هماهنگی ترویج کشاورزی.
شیرازی، میرزامحمد (ملک‌الکُتّاب). (1311). کشف‌الصناعه و مخزن‌البضاعه. بندر بمبئی.
سیمی نیشابوری. (سدۀ 8 ق). جوهریه. (نجیب مایل هروی، کوشش‌گر). مشهد: آستان قدس رضوی.
صیرفی. (950 ق). گلزار صفا. (نجیب مایل هروی، کوشش‌گر). مشهد: آستان قدس رضوی.
صیرفی، عبدالله. (سدۀ 8). آداب‌الخط. (نجیب مایل هروی، کوشش‌گر). مشهد: آستان قدس رضوی.
عمید، حسن. (۱۳۶۱). فرهنگ عمید. (چ۲۱). تهران: امیرکبیر.
قلقشندی، احمد. (1340/ 1922م). صبح‌الأعشی فی صناعةالانشاء. قاهره.
مایل هروی، نجیب. (1372). کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی.
مشهدی، سلطان‌علی. (تیموریان). صراط‌السطور. (نجیب مایل هروی، کوشش‌گر). مشهد: آستان قدس رضوی.
مصاحب، غلام‌حسین. (1383). دایرةالمعارف فارسی. (ج2). (بخش 2: می- ی). (چ3). تهران: امیرکبیر.
ملامحمدی، طاهره. (1393). بانوان خوش‌نویس ایران: از زینب شَهده تا ام‌سلمه. (چ1). تهران: سمیرا.
مؤمن تنکابنی، سیدمحمد (قاجاری). تحفۀ حکیم مؤمنْ طبیبِ شاه‌سلیمان صفوی. تهران: کتاب‌فروشی محمودی. چاپ‌خانۀ مروی.
منشی قمی، قاضی احمد. (1383). گلستان هنر. (چ4). (احمد سهیلی خوانساری، مصحح و کوشش‌گر). تهران: منوچهری.
هروی، میرعلی. (سدۀ 10ق). مدادالخطوط. (نجیب مایل هروی، کوشش‌گر). مشهد: آستان قدس رضوی.
مقاله
آزادی بویاغچی، مهرناز؛ نعمتی بابای‌لو، علی؛ موسوی مجد، آزیتا. (1399). «ارزیابی عملکرد عصارۀ صمغ انزروت در پاک‌سازی لکه‌های ناشی از اثر دست روی کاغذهای تاریخی». نشریۀ علمی‌تحقیقاتی علوم چوب و کاغذ ایران، جلد 35، شمارۀ 2، صص 152-164.
ابراهیمی، اکرم؛ خیامی، مسعود؛ نجاتی، وحید. (1390). «مقایسۀ اثر ضدمیکروبی اجزای مختلف بلوط ایرانی علیه باکتری اشریشیا کلی». فصل‌نامۀ دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی، درمانی گناباد، افق دانش، دورۀ 17، شمارۀ 4، صص 10-18.
امینی راستایی، جواد؛ میرزایی، علی. (۱۳۹۷). «تأثیر پوشش‌دهی با صمغ فارسی بر ماندگاری مغز گردو». تحقیقات مهندسی صنایع غذایی، جلد ۱۷، شمارۀ ۶۵، صص ۱۰۱-111.
برکشلی، ماندانا. (1384). «زعفران عامل ثبات «سبز زنگار» در نگاره‌های ایرانی». آینۀ میراث، دورۀ جدید، سال 3، صص 185-216.
برکشلی، ماندانا. (1385). «بررسی تاریخی و علمی روی آهارهای مورداستفاده در نسخ خطی و مینیاتورهای ایرانی». آینۀ میراث- ویژه‌نامۀ تاریخ علم، دورۀ جدید، سال 4، شمارۀ 4، صص 307-324.
بهدانی، مهدی؛ قزوینی، کیارش؛ محمدزاده، علی‌رضا، صادقیان، علی. (1388). «بررسی فعالیت ضدباکتریایی عصاره‌های آبی و اتانولی حنا علیه استافیلوکوکوس اورئوس و سودوموناس آئروژینوزا». افق دانش، جلد 15، شمارۀ 2، صص 46-51.
پورتر، ایو. (۱۳۷۹). «ترجمۀ فارسی رسالۀ عُمّدةالکُتّاب ابن‌بادیس صنهاجی (۳۹۸-۴۵۴ق) (کتابت: ۱۰۲۵ق)». نامۀ بهارستان، (عبدالمحمد روح‌بخشان، مترجم). سال ۱، شمارۀ 2، صص ۱۹-۳۰.
رجبی، حمید؛ جعفری، سیدمهدی. (1397). «استخراج و خالص‌سازی ترکیبات مؤثرۀ زعفران». نشریۀ مهندسی شیمی ایران، سال 17، شمارۀ 96، صص 6-21.
روحی دهبنه، صدیقه؛ سامانیان، کورس؛ افشارپور، مریم. (1397). «بررسی خواص زعفران در رنگرزی کاغذ براساس دستورالعمل‌های متون تاریخی (مطالعۀ ثبات رنگی دربرابر نور)». نشریۀ علمی علوم و فناوری رنگ، دورۀ 13، شمارۀ 3، صص 169-190.
سلطانی، زهرا؛ فرهمند بروجنی، حمید؛ عابد اصفهانی، عباس. (1395). «بررسی تأثیر افزودنی زعفران در جلوگیری از خوردگی کاغذ به‌وسیلۀ مرکب آهن-مازو». مجلۀ پژوهش‌های زعفران، جلد 4، شمارۀ 1، صص 87-102.
شریفی، گل‌اندام؛ شریفی، گل‌فام. (1392). «بررسی تداوم استفاده از زعفران در هنر کتاب‌آرایی ایران». فصل‌نامۀ نگره، شمارۀ 28، صص 4-14.
شهیدی نوقابی، مصطفی؛ ملاویسی، محمد. (1399). «استفاده از ترکیبات دیوارۀ صمغ عربی، مالتودکسترین و اینولین جهت ریزپوشانی و رهایش سریع ترکیبات مؤثرۀ اسانس هل در بزاق». نشریۀ پژوهش و نوآوری در علوم و صنایع غذایی، جلد 9، شمارۀ 1، صص 57-72.
طباطبایی وکیلی، صالح؛ محسن‌زاده، عماد؛ محمدآبادی، طاهره. (1399). «اثر تغذیه‌ای پودر برگ گیاه مورْدْ (Meerut’s commune) بر فراسنجه‌های کمی و کیفی اسپرم و عملکرد آنتی‌اکسیدانی منی و خون در قوچ عربی». نشریۀ تحقیقات دامپزشکی و فرآورده‌های بیولوژیک، شمارۀ 129، صص 102-111.
عباس‌تبار، بهمن؛ عزیزی، محمدحسن؛ عباسی، سلیمان. (۱۳۹۳). «بهینه‌سازی راندمان استخراج صمغ دانۀ «به» و اندازه‌گیری خصوصیات رئولوژی در شرایط بهینۀ استخراج». مجلۀ علوم تغذیه و صنایع غذایی ایران، سال ۹، شمارۀ ۲، صص ۲۹-۳۸.
کریمی، امیرحسین؛ حسینی، مهدی. (1391). «انواع بست رنگ در متون تاریخی فنی نقاشی و خوش‌نویسی ایران». نامۀ هنرهای تجسمی و کاربردی، دورۀ 5، شمارۀ 10، صص 63-71.
میری‌نژاد، شهاب‌الدین؛ شفیعی، اردشیر. (1389). «آشنایی بیشتر با گیاه دارویی مورْدْ (Meerut’s communis) و بررسی پراکنش جغرافیایی آن در استان کهگیلویه و بویراحمد». همایش ملی گیاهان دارویی، دورۀ 1.
نجفی، مهدی؛ رئیسی، مژگان؛ تخم‌کار، سمیه؛ مرادی، بهنام. (1395). «مروری بر گیاه دارویی صبر زرد (آلوئه ورا) ALOE VERA». نخستین همایش ملی گیاهان دارویی معطر و ادویه‌ای، دانشگاه گنبدکاووس، اردیبهشت.
یزدانی، داراب؛ رضایی، محمدباقر؛ کیان‌بخت، سعید؛ خسروانی، سجاد. (۱۳۸۵). «مروری بر جنبه‌های مختلف گیاه صَبر زرد دارویی Aloe vera (L.) Burm. f.». فصل‌نامۀ گیاهان دارویی، سال ۵، شمارۀ ۱۹، صص ۱-8.
یوسفی اشکوری، حسن. (1374). «ابن‌بادیس». چاپ‌شده در کتاب: دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. (ج3). (ص83). تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
پایان‌نامه
امان‌علی‌خانی، مجید. (1373). «بررسی فیتوشیمیایی حنای کرمان و یزد ازنظر لاوسن، مانیتول، موسیلاژ و چربی گیاهی و سنتز [2- (4،1 نفتوکینوکسی)] استیک‌اسید». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، گروه شیمی، دانشکدۀ علوم، دانشگاه شهید چمران اهواز.