زمینه‌های تشکیل صندوق‌های احتیاط در شرکت نفت انگلیس و ایران (1280ش-1310ش)

عبدالهی, محمد جواد; معتقدی, ربابه

doi:10.30484/ganj.2025.3258

زمینه‌های تشکیل صندوق‌های احتیاط در شرکت نفت انگلیس و ایران (1280ش-1310ش)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار تاریخ، پژوهشکده اسناد،سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، تهران، ایران.

² استادیار تاریخ، پژوهشکده اسناد، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، تهران، ایران.

10.30484/ganj.2025.3258

چکیده

برپایۀ مادۀ دوازدهم قرارداد دارسی، کارگران شاغل در شرکت نفت انگلیس و ایران باید تبعۀ ایران می‌بودند. به‌تدریج طی سال‌های بعداز جنگ جهانی اول برپایۀ همین ماده از قرارداد، شرکت نفت انگلیس و ایران به بزرگ‌ترین کارفرمای اقتصاد ایران تبدیل شد. کارگران این شرکت عموماً از نواحی ایلی و مناطقی بودند که در آن روابط ارباب-رعیتی حاکم بود. آن‌ها باید خود را با شرایط کار در محیط صنعتی مدرن وفق می‌دادند. نبود قوانین و مقرراتی که از آن‌ها دربرابر حوادث ناشی از کار محافظت کند، شدت و کثرت این نوع از حوادث را افزایش داده بود. بااین‌حال، به‌تدریج طی دهۀ 1300ش در قالب سازوکار صندوق‌های احتیاط مقرراتی در این زمینه وضع شد.
هدف: یافتن زمینه‌های تشکیل صندوق‌های احتیاط در شرکت نفت انگلیس و ایران.
روش/رویکرد: روش پژوهش حاضر تاریخی است و برای جمع‌آوری اطلاعات از اسناد آرشیویِ شرکت نفت انگلیس و ایران استفاده شده‌است. برای تحلیل مسئلۀ پژوهش نیز از رویکرد بسیج طبقاتی در تبیین سیاست‌گذاری‌های اجتماعی استفاده شده‌است.
یافته‌ها و نتایج: درخواست کارگران برای تأمین خدمات درمانی و اجتماعی از شرکت نفت به‌عنوان کارفرما ازیک‌سو و فراهم‌شدن امکان همراهی نسبی دیوان‌سالاری دولت ایران با اعتراضات کارگران باتوجه‌به فضای بین دو جنگ جهانی و منتظم‌ترشدن امور دولت ایران در دهۀ 1300 ازسوی‌دیگر، زمینه را برای تدوین و تصویب چنین مقرراتی مهیا کرد. تدوین و تصویب نظام‌نامۀ استخدام کارکنان شرکت نفت ایران و انگلیس در سال‌های ابتدایی دهۀ 1300ش نتیجۀ چنین شرایط و درخواست‌هایی بود. بااین‌حال شرکت نفت با تصویب نظام‌نامه‌ای تبعیض‌آمیز، خواستۀ کارگران ایرانی را به خدماتی حداقلی در قالب نوعی صندوق احتیاط محدود کرد که بسیاری از خواسته‌های کارگران را برآورده نمی‌کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

تحقیقات تاریخی مبتنی بر اسناد

عنوان مقاله [English]

The Roots of Provident Funds in the Anglo-Iranian Oil Company (1901–1931)

نویسندگان [English]

Mohammad Javad Abdollahi ¹
Robabe Motaghedi ²

¹ Assistant Professor of History, Archival Research Institute, National Library and Archives of Iran, Tehran, Iran

² Assistant Professor of History, Archival Research Institute, National Library and Archives of Iran, Tehran, Iran

چکیده [English]

Purpose: Over the years after World War I, this provision made the Anglo-Iranian Oil Company Iran's largest employer in the economy. A majority of these workers were recruited from regions occupied by tribes or feudal-like landlord–peasant-controlled regions and were thus compelled to adapt to the type of job in an industrial environment. The absence of protective legislation and policies controlling labor during that period greatly increased the frequency and severity of work-related accidents. Even so, during the 1930s (the solar Hijri calendar), these concerns were gradually met by rules through the process of provident funds. Based on this background, this current study tries to find the answer to the question: What were the causes behind the institution of provident funds in the Anglo-Iranian Oil Company?
Method and Research Design: This study uses a historical approach and draws on historical records from the Anglo-Iranian Oil Company.
Findings and Conclusion: The central hypothesis of the current paper is that, although on the one hand workers made demands on medical and social services from the company in the capacity of their employer, on the other hand the emerging Iranian bureaucracy of the 1930s, within the interwar context, was increasingly able to synchronize—albeit partially—with workers' claims. These changes formed the backdrop for preparation and introduction of appropriate regulations. But the company responded by implementing a discriminatory bylaw that restricted Iranian employees' claims to a minimum level of benefits in the form of a provident fund, not addressing many of their fundamental needs.

کلیدواژه‌ها [English]

Anglo-Iranian Oil Company: D'Arcy Concession
Laborers
occupational accidents
Provident funds

مراجع

اسناد آرشیوی

سازمان اسناد و کتاب‌خانۀ ملی ایران (ساکما)

سند شمارۀ 2359-240 (گزارش نحوۀ فوت کارگران و پرداخت حقوق و خسارات وراث و نظام‌نامۀ استخدام شرکت نفت ایران و انگلیس).

سند شمارۀ 4005-240 (صورت‌جلسۀ سالیانۀ شرکت نفت ایران و انگلیس در لندن).

سند شمارۀ 4063-240 (صورت‌جلسۀ سالیانۀ شرکت نفت ایران و انگلیس در لندن).

سند شمارۀ 6178-240 (ت‍ش‍ک‍ی‍ل ک‍م‍ی‍س‍ی‍ون ن‍ظام‍ن‍امۀه ک‍ارگ‍ران وزارت م‍ال‍ی‍ه ‌1306).

سند شمارۀ 14651-240 (وضعیت کارگران ایرانی و کاهش دستمزد آن‌ها ازطرف شرکت نفت ایران و انگلیس و اعتراض دولت ایران به این موضوع).

سند شمارۀ 14783-240 (فعالیت‌ها و اقدامات شرکت نفت ایران و انگلیس در مناطق نفت‌خیز و بازتاب آن در مطبوعات خارجی و گزارشات مقامات ایرانی دراین‌خصوص).

سند شمارۀ 28792-240 (شکایت کارگران شرکت نفت از اخراج)

سند شمارۀ 29988-240 (وزارت راه و فعالیت‌های جاری آن)

سند شمارۀ 4429-240 (شکایت کارگران ایرانی شرکت نفت از نحوۀ رفتار مسئولان شرکت با آنان)

سند شمارۀ 57773-240 (گزارشات ماهیانۀ شرکت سهامی نفت ایران و انگلیس از عملیات شرکت، سرویس بودجه و احصائیۀ وزارت مالیه).

سند شمارۀ 73573-240 (مکاتبات درخصوص اکتشافات معادن نفت و سرکشی محل معادن).

سند شمارۀ 2465-290 (شکایت از شرکت نفت جنوب به‌دلیل عدم پرداخت حقوق معوقۀ کارمندان و اخراج جمعی از کارکنان شرکت نامبرده).

سند شمارۀ 5892-293 (شکایت اتباع ایرانی از کمپانی نفت جنوب به‌علت عدم پرداخت مطالبات آنان).

سند شمارۀ 32674-293 (گزارش اوضاع اجتماعی بنادر جنوب).

سند شمارۀ 27881-297 (رونوشت نظام‌نامۀ کارگران مطابع تهران 1297ش).

سند شمارۀ 38-300 (مکاتبات مربوط به قرارداد نفت دارسی).

کتاب‌خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی (کمام)

دورۀ ششم، کارتن 15، جزوه‌دان 1/13، پوشۀ 75 (شکایت کارگران کمپانی نفت جنوب مبنی‌بر عدم رفاه و حقوق حقۀ خود و ارائۀ پیشنهادهایی برای استفاده از حقوق و مزایا مربوط به کارگران به‌انضمام نامه‌های خود و ارائۀ پیشنهادهایی برای استفاده از حقوق و مزایا مربوط به کارگران به‌انضمام نامه‌های حسین‌علی قنطراتی در شکایت از کمپانی نفت جنوب مبنی‌بر ایجاد خسارات به وی).

کتاب

اتابکی، تورج. (۱۴۰۰). تاریخ فرودستان: جستارهایی در تاریخ اجتماعیِ کارگری و ملی ایران. (یوسف صفاری، مترجم). تهران: چرخ.

احسانی، کاوه. (۱۳۹۸). محیط مصنوع و شکل‌گیری طبقۀ کارگر صنعتی: تاریخ اجتماعی کار در صنعت نفت ایران 1320-1287. (مارال لطیفی، مترجم). تهران: شیرازه.

اسپینگ-اندرسن، گوستا. (1403). سه جهانِ سرمایه‌داری رفاهی. (ایمان شعبان‌زاده، مترجم). تهران: شیرازۀ کتاب ما.

بی‌نا. (1399). «خانِ خانان». در: نخستین کوشش‌های قانونگذاری در ایران. (ج2). (سیدعلی آل‌داود، کوشش‌گر). تهران: مجموعه‌موقوفات دکتر محمود افشار.

فلور، ویلم. (1371). اتحادیه‌های کارگری و قانون کار در ایران. جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران (6). تهران: توس.

فلور، ویلم. (1400). مطالعاتی در تاریخ پزشکی ایران. (اسماعیل نبی‌پور، کتایون وحدت، ایرج نبی‌پور، مترجمان). بوشهر: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات درمانی بهداشتی بوشهر.

لورین، سر پرسی. (1363). شیخ‌خزعل و پادشاهی رضاخان. (محمد رفیعی مهرآبادی، مترجم). تهران: فلسفه.

معتقدی، ربابه. (۱۳۹۸). نفت و زندگی: تأثیر صنعت نفت بر تحولات اجتماعی مناطق نفت‌خیزِ [جنوب]. تهران: اداره‌کل روابط‌عمومی وزارت نفت.

پلو، نیلس؛ کویست، یان. (1379). تأمین اجتماعی در اروپا: توسعۀ یا تعطیل؟. (هرمز همایون‌پور، مترجم). تهران: مؤسسۀ عالی پژوهش تأمین اجتماعی.

ویلسن، آرنولد تالبوت. (1363). سفرنامۀ ویلسن یا تاریخ سیاسی و اقتصادی جنوب غربی ایران. (حسین سعادت نوری، مترجم). تهران: وحید.

مقاله

خسروپناه، محمدحسین. (1402). «اجیرنامه». فصل‌نامۀ فرهنگی و اجتماعی گفتگو، شمارۀ 96، تیر 1402، صص 91-103.

علم، محمدرضا؛ کاشانی، سکینه. (1395). «بررسی عملکرد شرکت نفت ایران و انگلیس درمقابل نیروی کار بومی (از ابتدا تا ملی‌شدن نفت)». پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، سال دهم، شمارۀ هجدهم، صص 163-180.

معتقدی، ربابه (1400). «مهندسی شهری آبادان در کوران بیماری‌های واگیر پس‌از جنگ جهانی اول». تحقیقات تاریخ اجتماعی، دورۀ 11، ش1، پیاپی 21، صص 277-292.

Latin Resources

Documents

British Petroleum CO: BP Archive: 72187, Angelo-persianoil.co.id To Eissa Khan, 2th June 1924.

British Petroleum CO: BP Archive: 78723, Geo. B. Reynolds. Ahvaz, 27th June 1906.

British Petroleum CO: BP Archive: 78737, Camp Maidan-i-Naphtun, August 3rd, 1908.

British Petroleum CO: BP Archive: 78737, Camp Maidan-i-Naphtun, Sept. 4th, 1908.

British Petroleum CO: BP Archive: 78737, Camp Maidan-i-Naphtun, November 2th, 1908 Medical Report.

Book

Ferrier, Ronald W. (1982). The history of the British Petroleum Company, Volume 1: The developing years, 1901–1932. Cambridge; New York: Cambridge University Press.

Lockhart, Laurence. (1938). The Record of the Anglo-Iranian Oil Co. LTD (1901-1918). (Vol 1). London: Britannic House.

Mahdavy, Hosein. (1970). “The Patterns and problems of Economic Development in Rentier States: the Case of Iran”. In (cook. M. A. (Ed). Studies in the Economic History of Middle East. London: Oxford University press.

Najmabadi, Afsaneh. (1987). Land Reform and Social Change in Iran. Salt Lake City: University of Utah Press.