تأمل و بازاندیشی در مسئلۀ تولیت موقوفات مسجد جامع زنجان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

چکیده

چکیده
باتوجه‌به اهمیت و جایگاه مساجد و مدارس جامع درطول دورۀ اسلامی، موقوفات ارزشمندی برای حمایت از طلاب و آبادانی این مساجد درنظر گرفته می‌شد و غالباً یکی از علمای برجسته، سرپرستی و رسیدگی به این موقوفات را برعهده می‌گرفت. با احداث مسجد جامع زنجان در دورۀ قاجار، نظارت بر موقوفات این مسجد به عبدالله دارا و تولیت به سیدمحمد مجتهد حسینی (امام‌جمعۀ زنجان) سپرده شد؛ ولی پس‌از درگذشت نخستین متصدیان، بازماندگان بر سر تصاحب تولیت به ستیز با یکدیگر پرداختند که تا عصر حاضر هم ادامه داشته‌است. خاندان دارا به‌عنوان مدعی با پشتیبانی عناصر و گروه‌های دیگر سعی داشته‌اند تولیت موقوفات ارزشمند مسجد جامع زنجان را کسب کنند و خاندان حسینی زنجانی (امام‌جمعه) هم درجایگاه مدافع سعی داشته‌اند تا تولیت را در دست خود حفظ کنند.
هدف
مقاله ضمن پرداختن به منازعات گروه‌های مدعی و بررسی اختلاف‌ها و بحران‌ها، به این پرسش اساسی می‌پردازد که:
تولیت موقوفات ارزشمند مسجد جامع زنجان به‌درستی برعهدۀ کدام خاندان و افراد بوده‌است؟
روش/ رویکرد پژوهش
روش مقاله، پژوهشِ تاریخی است که با رویکرد کتاب‌خانه‌ای و بهره‌گیری از اسناد سازمان‌های دولتی، خصوصی، شخصی، و خاندان‌های زنجانی، به‌شیوۀ توصیفی-تبیینی موضوع را بررسی کرده‌است.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری
پس‌از وفات دومین متولی مسجد جامع زنجان -میرزاعبدالواسع حسینی زنجانی- در 1291ق و درادامه وفات دومین ناظر -محسن‌میرزا میرآخور- در ۱۲۹2ق، جدال بازماندگان این دو بر سر تولیت موقوفات آغاز شد. موانعی نظیر بیماری، تحصیل، و کم‌توجهی میرزاابوالفضائل امام‌جمعه و فرزندش میرزامحمود حسینی زنجانی (متولیان وقت) در رسیدگی به وضعیت مسجد، مهم‌ترین عوامل تلاش‌های ناظران وقت برای رد تولیت از خاندان حسینی زنجانی بودند. آن‌چه به‌نظر می‌رسد، با عنایت به برخی سوءاستفاده‌ها که خاندان دارا به امامان جمعه نظیر میرزاعبدالواسع حسینی نسبت می‌دادند و ازسوی‌دیگر باتوجه‌به ارزش مادی موقوفات مسجد جامع که در شهر کوچکی نظیر زنجان بسیار قابل‌توجه بود، هریک از عناصر و گروه‌ها با آگاهی از این ارزش و جایگاه، با استناد و اتکا به اسناد موجود سعی داشتند اهداف خود را پیش ببرند و تولیت موقوفات را به‌دست بیاورند تا بخشی از نیازهایشان را رفع کنند.
با عنایت به بررسی محتوای مجموع اسناد خاندان‌های مدعیِ تولیت مسجد جامع، سواد وقف‌نامۀ خاندان دارا -که در نزد بازماندگانِ یکی از مباشران بانام دامادی قرار دارد- نادرست است و درمقابل، برخی از سواد وقف‌نامه‌های خاندان حسینی زنجانی (امام‌جمعه) به‌عنوان متولیان مسجد جامع، صحیح به‌نظر می‌رسد. براساس یافته‌ها، سه بار آرای صادره ازسوی ادارۀ تحقیق اوقاف و شعبۀ بررسی اسناد موقوفۀ مسجد جامع در دورۀ پهلوی (رضاشاه، محمدرضاشاه) و اوایل انقلاب اسلامی، تولیتِ نسل‌به‌نسلِ خاندان حسینی زنجانی بر موقوفات مسجد جامع را تأیید کرده‌است.
واژگان کلیدی: مسجد جامع؛ زنجان؛ خاندان حسینی؛ خاندان دارا؛ موقوفات.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Reflection and Reconsideration on the Custodianship of the Endowments of the Jāmeʿ Mosque of Zanjān

نویسنده [English]

  • Hasan Rostami
PhD in History of Iran after Islam, Faculty of Law and Social Sciences, Tabriz University, Tabriz, Iran
چکیده [English]

Purpose: Following the construction of the Jāmeʿ Mosque of Zanjān during the Qajar era, the management of its endowments was left to ʿAbdullāh Dārā, while its custodianship was given to Sayyid Muḥammad Mujtahid Ḥusayni. After their deaths, their descendants had a long controversy over the custodianship, with the Dārā family attempting to seize control and the Ḥusayni family attempting to keep it within their household. The paper, while elaborating on the controversies among the claimant groups and examining the accompanying conflicts and crises, poses the fundamental question of which family and individuals rightfully had custodianship of the profitable endowments of the Jāmeʿ Mosque of Zanjān.
Method and Research Design: The article's research method is historical research, conducted through a library-based approach and founded on documents in governmental, private, personal, and Zanjānī family archives, with a descriptive-analytical model being utilized to investigate the subject.
Findings and Conclusion: After careful examination of the documents of the families feigning custodianship of the Jāmeʿ Mosque, the waqf deed of the Dārā family—preserved by the offspring of one of the previous stewards named Dāmādī—is proved to be forged. In contrast, several waqf deeds of the Ḥusayni Zanjānī family, as custodians and Friday prayer leaders of the mosque, are proven valid. According to the results, in three instances, rulings of the Department for Waqf Research and the Committee for the Review of the Jāmeʿ Mosque's Endowment Documents under the Pahlavi regime (Reza Shah and Mohammad Reza Shah) and in the early post-revolutionary period confirmed the hereditary guardianship of the Ḥusayni Zanjānī family over the endowments of the mosque.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Jāmeʿ Mosque
  • Zanjān
  • Ḥusayni family
  • Dārā family
  • Endowments
اسناد
ادارۀ اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه (استادوخ): ۷۰۰۲۰۱۱۰-۰۳۱۸۲۱۵.
اسناد ادارۀ اوقاف و امور خیریۀ شهرستان زنجان. (۱۴۰۳). پوشۀ اسناد موقوفات مسجد جامع. زنجان: خیابان امام، ادارۀ اوقاف و امور خیریۀ شهرستان زنجان.
اسناد انجمن تاریخ و فرهنگ زنجان. (۱۴۰۳). اسناد دورۀ قاجار و پهلوی. زنجان: دفتر انجمن تاریخ و فرهنگ زنجان.
اسناد خاندان حسینی زنجانی. (۱۴۰۳). اسناد مسجد جامع زنجان. زنجان: دفتر آیت‌الله حسینی زنجانی.
اسناد خاندان موسوی زنجانی. (۱۴۰۱). اسناد دورۀ قاجار و پهلوی. زنجان: آرشیو خاندان موسوی زنجانی.
اسناد خاندان نورالله‌خان یاور (دامادی). (۱۴۰۲). اسناد موقوفۀ مسجد جامع زنجان. زنجان: اسناد خاندان دامادی.
اسناد شخصی نویسنده. (۱۴۰۳). اسناد روستای لاچوان، شهرستان خدابنده.
اسناد موزۀ مهرانۀ زنجان. (۱۴۰۲). اسناد خاندان میرزایی. زنجان: بنیاد مهرانۀ زنجان.
سازمان اسناد و کتاب‌خانۀ ملی ایران (ساکما): ۱۴۶۸۰/۲۴۰؛ 074855/240؛ ۲۸۷/۲۵۰؛ ۹۴۸/۲۵۰؛ 008533/۲۵۰؛ ۰۱۱۲۶۰/۲۵۰؛ 016787/250؛ ۰۱۸۰۹۸/۲۵۰؛ 002815/293؛ 007875/295؛ 030367/297؛ 33702/297؛ 035528/310.
سازمان کتاب‌خانۀ و مرکز اسناد آستان قدس رضوی (ساکماق): ۱۴۲۲۲۵.
نسخۀ خطی
تاریخ و جغرافیای خمسه و توابع آن. (1296ق). طهران: کتاب‌خانۀ وزارت مالیه.
جدیدالاسلام، علی‌نقی. (بی‌تا). تسلیةالاخوان در وقایع زنجان؛ حاشیۀ سراج‌المنیر. (حسن حسین‌علی، مصحح). زنجان: بی‌نا.
جُنگ احکام و فرامین و منشآت و مکتوبات از زندیه و افشاریه و قاجار. (بی‌تا). تهران: کتاب‌خانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. شماره‌ثبت کتاب: 85619.
محمدحسن بن ملاقنبر. (1308). شرح زندگی علمای خمسه. زنجان: اسناد خاندان حسینی زنجانی.
کتاب
آصف (رستم‌الحکما)، محمدهاشم. (۱۳۸۷). تاریخ دارالعرفان خمسه. (ج۱). (حسن حسین‌علی، مصحح). زنجان: پینار.
احتشام‌السلطنه، محمود. (1392). خاطرات احتشام‌السلطنه. (سیدمحمدمهدی موسوی، کوشش‌گر). تهران: زوار.
اشترویس، یوهان. (۱۴۰۳). سفرنامۀ یوهان اشترویس؛ سفرنامه و ماجراهای بردۀ هلندی در دورۀ شاه‌سلیمان صفوی. (چ۳). (ساسان طهماسبی، مترجم). تهران: امیرکبیر.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن. (۱۳۶۸). مرآت‌البلدان. (ج۴). (عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث: مصححان، حاشیه‌نویسان، فهرست‌نویسان). تهران: دانشگاه تهران.
افضل‌الملک، غلام‌حسین. (۱۳۶۱). افضل‌التواریخ. (چ۱). (منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان: کوشش‌گران). تهران: تاریخ ایران.
پورشافعی، مجید. (1385). اقتصاد کوچه: گزارش پول ملی ایران، هزینه‌های زندگی و دستمزدها در دو سدۀ گذشته. تهران: گام نو.
زنجانی، ابراهیم. (۱۳۹۳). خاطرات شیخ‌ابراهیم زنجانی. (چ۲). (غلام‌حسین میرزاصالح، کوشش‌گر). تهران: کویر.
سالور، قهرمان‌میرزا. (۱۳۷۴). روزنامۀ خاطرات عین‌السلطنه. (ج2 و ج5). (چ۱). (مسعود سالور و ایرج افشار: کوشش‌گران). تهران: اساطیر.
سپهر، عبدالحسین. (۱۳۸۶). مرآت‌الوقایع مظفری. (ج۲). (عبدالحسین نوایی، کوشش‌گر). تهران: میراث مکتوب.
شیبانی، بصیرالملک. (۱۳۷۴). روزنامۀ خاطرات بصیرالملک شیبانی ۱۳۰1-۱۳۰6 قمری: در روزگار پادشاهی ناصرالدین‌شاه قاجار. (ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت: کوشش‌گران). تهران: دنیای کتاب.
عیسوی، چارلز. (۱۳۶۲). تاریخ اقتصادی ایران؛ قاجاریه 1215-1332ق. (چ۱). (یعقوب آژند، مترجم). تهران: گستره.
متقی، حسین. (۱۳۸۲). گلگشت: سیمای استان زنجان ازمنظر سیاحان و سفرنامه‌نویسان. (چ۱). قم: الخزانة العالمیه للمخطوطات الاسلامیه.
محبوبی اردکانی، حسین. (۱۳۸۰). چهل سال تاریخ ایران در دورۀ پادشاهی ناصرالدین‌شاه. (ج۲). (چ۲). تهران: اساطیر.
هدایت، رضاقلی. (۱۳۷۳). فِهرِس‌التواریخ. (عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث: مصححان و حاشیه‌نویسان). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات تاریخ فرهنگی.
مصاحبه
مصاحبه با آیت‌الله سیدمحمد حسینی زنجانی. (۱۴۰۳). پیرامون مسجد جامع زنجان. زنجان: دفتر حضرت آیت‌الله حسینی زنجانی.
مصاحبه با سجاد چوپانی. (1403). پیرامون موقوفات مسجد جامع. زنجان: بازار زنجان.
مصاحبه با محسن میرزایی. (روزنامه‌نگار و مصحح). (۱۳۹۹). دربارۀ زنجان عصر قاجار. تهران: دفتر محسن میرزایی.
نشریات
روزنامۀ آذر، نمرۀ ۶۰، یکشنبه ۱۰شهریور۱۳۲۵.
روزنامۀ انجمن تبریز، س۱، ش۱۴۳، ۲۲شعبان۱۳۲۵.
روزنامۀ ایران نو، س۱، ش۹۵، ۷ذی‌حجۀ۱۳۲۷.
روزنامۀ ایران، س۵۶، ش۲۱، ۹شوال۱۳۲۱.
روزنامۀ ایران، س2، ش298، 2ذی‌حجۀ1336.
روزنامۀ ایران، س9، ش1894، 11صفر1344.
روزنامۀ پروین خمسه، س۲، ش۱۴۸، ۲۶خرداد۱۳۱۱.
روزنامۀ چهره‌نما، س۲، نمرۀ ۴۰، ۱۰ربیع‌الاول۱۳۲۴.
روزنامۀ زنجان، س۱، ش۴، پنجشنبه ۱۶بهمن۱۳۲۸.