تأسیسات عمرانی و سدسازی ایران در حریم رودخانه اترک در دوره پهلوی با تکیه بر اسناد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه تاریخ، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی قزوین، قزوین، ایران.

2 دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام دانشگاه بین المللی امام خمینی قزوین، قزوین، ایران.

10.30484/ganj.2024.3213

چکیده

هدف: رود اترک از عوامل تأثیرگذار در وقایع تاریخی و ایجاد تأسیسات عمرانی نواحی شمال خراسان و شرق دریای خزر بوده و جایگاه مهمی در تداوم حیات این ناحیه داشته است. از طرفی پس از عهدنامه آخال بین ایران و روسیه در دوره ناصرالدین‌شاه ( 1313 - 1264ق.) این رودخانه به‌عنوان یک رود مرزی دائمی و بین‌المللی در تعیین روابط میان ایران و روسیه یعنی در بخشی از جنوب ترکمنستان امروزی نقش مهمی ایفا کرده است و مسئله حقابه اترک و اقدامات عمرانی مانند سدسازی و... موجب اهمیت یافتن بیش از پیش آن در دوره حکومت‌های پهلوی و شوروی شده بود.
روش: در پژوهش حاضر تلاش بر این است با روش توصیفی و تحلیلی به بررسی منابع آرشیوی و کتابخانه‌ای موجود در خصوص ایجاد تأسیسات عمرانی و سدسازی ایران دوره پهلوی در حریم رودخانه اترک پرداخته شود.
یافته‌ها: به واسطه پژوهش حاضر می‌توان به اهمیت بیش از پیش آب رودخانه‌های مرزی در تعیین منافع ملی کشورها پی پرد. نتیجه موافقت‌نامه‌ها و معاهدات بین المللی در زمینه آب‌های سطحی و زیرزمینی مرزی اترک احداث سدها و اقدامات عمرانی میان ایران و کشور همسایه را به دنبال داشت. در واقع ورود ایران به دوره مدرنیته و برپایی تأسیسات عمرانی جدید و نیز افزایش تقاضا برای مصرف آب و تلاش برای مدیریت منابع مختلف آبی توسط سدسازی، پتانسیل ایجاد تنش، بحران و یا همکاری و مشارکت بر سر استفاده از منابع آب چه در داخل کشور و چه در روابط با همسایگان فراهم شده بود که این موضوع در مورد رودخانه‌های بین‌المللی مانند اترک از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Iran's Civil and Dam Construction Projects in the Atrak River Basin during the Pahlavi Period (Based on Archival Documents)

نویسندگان [English]

  • Bagherali Adelfar 1
  • Fouzieh Javanmardi 2
1 Department of History, Imam Khomeini, International University, Qazvin, Iran.
2 PhD in History of Iran, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran.
چکیده [English]

Purpose: The Atrak River has usually been a critical element in shaping civil expansion and dam construction in northern Khorasan and eastern Caspian littoral. As a Soviet–Iranian border river, partially marking off the border with modern-day southern Turkmenistan, it exercised a decisive influence on Iran–Soviet relations. In Pahlavi and Soviet times, rising strategic and development interest in the Atrak River, particularly questions over water rights and dam construction, further highlighted its geopolitical importance. The objective of this research is to study the policies, objectives, and consequences of Iran's nuclear and dam-building programs in the Atrak River basin under the Pahlavi regime, with particular emphasis on their consequences for border relations, environmental change, and altered water resource utilization patterns.
Method and Research Design: Applying descriptive-analytical approach, the study uses archival documents and library literature to study the issue.
Findings and Conclusion: The results underscore the increasing significance of border rivers to national interests. Surface and groundwater cooperation across the Atrak River prompted Iran and its northern counterpart to pursue collaborative dam building and infrastructure ventures. With Iran's arrival at modernity and increasing demands for water consumption, new hydraulic infrastructures—specifically dams—presented possibilities alongside tensions. Such changes also had repercussions for regional diplomacy and domestic water management as well as for internationally flowing rivers such as the Atrak.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iran
  • Soviet Union
  • Pahlavi Era
  • Atrak River
  • Development Initiatives
  • Dam Construction
آرشیو سازمان اسناد و کتاب‌خانۀ ملی ایران (ساکما):
0040-008079-220؛ 44-0041-008079-220؛ 0072-008079-220؛ 75-0072-008079-220؛
 0078-008079-220؛ 0081-0079-008079-220؛ 0094-008079-220؛ 006-057256-230؛
 4894-240؛ 0002-003491-290؛ 0004-001519-370؛ 0010-001519-370؛ 0012-001519-370؛
 0062-001519-370؛ 0068-001519-370؛ 0072-001519-370؛ 0080-001519-370؛
 0086-001519-370؛ 0112-001519-370؛ 0164-001519-370؛ 0188-001519-370؛
 0196-001519-370؛ 0224-001519-370؛ 0256-001519-370؛ 0264-001519-370؛
 0277-001519-370؛ 0280-0274-001519-370؛ 0421-001519-370؛ 0425-001519-370؛
 0458-0439-001519-370؛ 0042-002806-370؛ 0044-002806-370؛ 0046-002806-370؛
 0084-002806-370؛ 0126-002806-370؛ 0132-002806-370؛ 0166-002806-370؛
 0168-002806-370؛ 0170-002806-370؛ 0178-002806-370؛ 0184-002806-370؛
 0188-002806-370؛ 0224-002806-370؛
آرشیو سازمان اسناد وزارت خارجه و دیپلماسی (استادوخ):
10-1/6/46/1307؛ 15/6/46/1307؛ 71/6/46/1307؛ 18-5/7/51/1307؛ 13-7/123/33/20/1308.
کتاب
   بارتولد، واسیلی ولادیمیروویچ. (1350). آبیاری در ترکستان. (کریم کشاورز، مترجم). تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران.
بای، یارمحمد. (1384). هیدروپولیتیک رودخانه‌های مرزی. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر.
بیهقی، ابوالفضل محمدبن‌حسین. (1356). تاریخ بیهقی. (علی‌اکبر فیاض، مصحح). مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
صورت مذاکرات مجلس. (۲۷آذر۱۳۳۱ش). نشست 480.
مجتهدزاده، پیروز. (1381). جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی. تهران: سمت.
مورگنتا، هانس‌جواکیم؛ تامپسون، کنت. (1384). سیاست میان ملت‌ها: تلاش در راه قدرت و صلح. (حمیرا مشیرزاده، مترجم). تهران: وزارت امور خارجه.
نجف‌زاده، علی. (1394). کنسول‌گری‌ها، مستخدمان و مستشاران خارجی در مشهد (از دورۀ قاجار تا انقلاب اسلامی). مشهد: انصار.
مقاله
بوستانی، آرمین؛ اسماعیلی، کاظم. (1394). «مهندسی رودخانه از گذشته تا آینده (بررسی رویکردها و چشم‌انداز)». نشریۀ آب و توسعۀ پایدار، سال اول، شمارۀ 3.
پاک‌نژاد متکی، حمیدرضا؛ عزتی، عزت‌اله. (1390). «هیدروپولیتیک رودخانۀ مرزی اترک و تأثیر آن بر روابط ایران و ترکمنستان». چشم‌انداز جغرافیایی (مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی)، سال ششم، شمارۀ 14.
حافظ‌نیا، محمدرضا؛ نیکبخت، مهدی. (1381). «آب و تنش‌های اجتماعی-سیاسی، مطالعۀ موردی: گناباد». فصل‌نامۀ تحقیقـات جغرافیـایی، س17، ش 65-66.
رضایی مقدم، محمدحسین؛ ثروتی، محمدرضا؛ اصغری سراسکان‌رود، صیاد. (1391). «بررسی تغییرات شکل هندسی رودخانۀ قزل‌اوزن با تأکید بر عوامل ژئومورفولوژیک و زمین‌شناسی». جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، سال 23، پیاپی 46، شمارۀ 2.
ریکییاردی، روبرتو. (1395). «بررسی باستان‌شناختی درۀ اترک علیا (خراسان، ایران)». (حمید حسن‌علی‌پور، مترجم). نشریۀ پاژ، شمارۀ 22.
سعیدی، عباس. (1353). «سرآغازی بر پژوهش جغرافیایی شمال غربی خراسان یا سرزمین اترک». نشریۀ جستارهای نوین ادبی، شمارۀ 38.
شرفی، سیامک؛ شامی، ابوالفضل؛ یمانی، مجتبی. (1394). «بررسی تغییرات مورفولوژیکی رودخانۀ اترک در بازۀ زمانی 20ساله». مجلۀ آمایش جغرافیایی فضا (فصل‌نامۀ علمی-پژوهشی دانشگاه گلستان)، دورۀ 4، شمارۀ 14.
عادل‌فر، باقرعلی. (1402). «نقش رودخانۀ مرزی اترک در مناسبات ایران و روسیه (1261ش-1356ش/ 1299ق-1397ق)». نشریۀ پژوهش‌های علوم تاریخی، دانشگاه تهران، سال 15، شمارۀ 3، پیاپی 35.
مختاری دهشی، حسین. (1392). «هیدروپولیتیک ایران؛ جغرافیای بحران آب در افق 1404». فصل‌نامۀ ژئوپولیتیک، سال نهم، شمارۀ سوم.
ندّاف، رضا. (1400). «پل قوچان به‌روایت اسناد». پژوهش‌نامۀ خراسان بزرگ، دورۀ 12، شمارۀ 43.
یمانی، مجتبی؛ دولتی، جواد؛ زارعی، علی‌رضا. (1389). «تأثیرگذاری عوامل هیدروژئومورفولوژیک در تغییرات زمانی و مکانیِ بخش میانی رودخانۀ اترک». تحقیقات جغرافیایی، سال 25، شماره 4، پیاپی 99.
پایان‌نامه
پارسا، بهزاد. (1391). «بررسی تطبیقی دیپلماسی آب بر روابط ایران با کشورهای همسایۀ شرقی و غربی هیدروپولیتیک رودخانه‌های مرزی». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد علوم سیاسی، به‌راهنمایی حمید پیشگاه هادیان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز.