رویارویی مردم و بلدیه در خیابان‌کشی‌های اقتدارگرایانه شیراز دوره پهلوی اوّل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار طراحی شهری، بخش شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد طراحی شهری، دانشکده هنر، دانشگاه تربیت مدرس

10.30484/ganj.2024.3200

چکیده

هدف: بررسی روند خیابان‌کشی‌های شیراز در دوران پهلوی اول و ارزیابی تأثیر مدرنیزاسیون اقتدارگرایانه بر بافت اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی این شهر.
روش/رویکرد پژوهش: مطالعه مبتنی بر بازخوانی اسناد تاریخی، مکاتبات رسمی و تحلیل رویدادهای مرتبط با اجرای طرح‌های خیابان‌کشی به‌منظور بررسی پیامدهای اجتماعی و واکنش‌های عمومی به این تغییرات.
یافته‌ها: اجرای طرح‌های خیابان‌کشی با هدف مدرن‌سازی، به تخریب گسترده منازل و اماکن کسب، و تهدید بناهای مذهبی منجر شد و نارضایتی عمومی را به‌ویژه در میان اقشار کم‌درآمد برانگیخت. اعتراضات ناشی از نگرانی‌های مربوط به نقض حقوق مالکیت، تهدید هویت تاریخی و از بین رفتن انسجام شهری بود. این اعتراضات توانست در مواردی باعث کاهش ابعاد تخریب و تعدیل برخی طرح‌ها شود.
نتیجه‌گیری: خیابان‌کشی‌های شیراز نمادی از مدرنیزاسیون تحمیلی بودند که علاوه بر تغییرات کالبدی، شکاف عمیقی میان طرح‌های توسعه و نیازهای واقعی جامعه ایجاد کردند. پژوهش حاضر با تأکید بر تعامل و تقابل میان مقامات و مردم، ابعاد مختلف این تحولات و پیامدهای آن بر هویت شهری شیراز را روشن می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Public-Municipality Confrontations over Authoritarian Street Construction in Shiraz during the Pahlavi I Era

نویسندگان [English]

  • Sahand Lotfi 1
  • Sarah Ghamar 2
1 Associate Professor, Department of Urban Planning and Design, School of Art and Architecture, Shiraz University, Shiraz, Iran
2 MA of Urban Design, Faculty of Art, Terbiat Modares University
چکیده [English]

Purpose: This study investigates the process of street construction in Shiraz during the reign of Reza Shah (Pahlavi I), aiming to assess the effects of authoritarian modernization on the city’s social, economic, and cultural structure.
Method and Research Design: Drawing on historical documents, official correspondence, and relevant events, the research analyzes the social consequences of street construction projects and the public’s responses to them.
Findings and Conclusion: The street construction initiatives, carried out under the banner of urban modernization, resulted in the extensive demolition of residential, commercial, and religious structures. These actions provoked widespread dissatisfaction, especially among lower-income groups. The public protests were driven by concerns over violations of property rights, threats to the city’s historical identity, and the erosion of urban cohesion. In some instances, these protests succeeded in limiting the extent of demolition or altering specific project plans.
The street construction projects in Shiraz served as a symbol of imposed modernization, producing not only physical changes but also a profound disconnect between development plans and the community’s actual needs. This study highlights the dynamics of interaction and confrontation between municipal authorities and citizens, shedding light on the multifaceted nature of urban transformation and its impact on Shiraz’s historical identity.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shiraz
  • street construction
  • authoritarian modernization
  • Pahlavi I
  • municipality (Baladiyeh)
اسناد آرشیوی
سازمان اسناد و کتاب‌خانۀ ملی (ساکما)
25/18257/220؛ 4/36971/240؛ 6090/293؛ 35/18007/293؛ 38830/293؛ 38877/293؛ 51/347/350؛ 85/347/350؛ 86/347/350، 105/347/350؛ 106/347/350؛ 107/347/350؛ 1/5594/350؛ 1/7414/350؛ 2/7414/350؛ 4/7414/350؛ 5/7414/350؛ 10/7414/350؛ 11/7414/350؛ 12/7414/350؛ 13/7414/350؛ 15/7414/350؛ 17/7414/350؛ 19/7414/350؛ 20/7414/350؛ 21/7414/350؛ 22/7414/350؛ 24/7414/350؛ 25/7414/350؛ 26/7414/350؛ 28/7414/350؛ 29/7414/350؛ 32/7414/350؛ 33/7414/350؛ 35/7414/350؛ 36/7414/350؛ 37/7414/350.
عکس هوایی سال 1335ش شیراز. تهران: سازمان نقشه‌برداری کشوری.
قانون راجع‌به احداث و توسعۀ معابر و خیابانها. ‌(مصوب ۲۲آبان۱۳۱۲ش). تهران: مطبعۀ نوین.
نقشۀ شهر شیراز. (1302). فیروزمیرزا نصرت‌الدوله به‌مواظبت میرزاابوالحسن‌خان مهندس.
نقشۀ شیراز. (1326). ترسیم‌شده توسط سرهنگ قوانلو و شیبانی.
نقشۀ شیراز. (1328). ترسیم‌شده توسط علی‌رضا فداکار.
کتاب
آبراهامیان، یرواند. (1377). ایران بین دو انقلاب. (احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، مترجمان). تهران: نی.
آجودانی، ماشاالله. (1382). مشروطۀ ایرانی. تهران: اختران.
آدمیت، فریدون. (1352). اندیشۀ ترقی و حکومت قانون عصر سپه‌سالار. تهران: خوارزمی.
آریان‌پور، علی‌رضا. (1365). پژوهشی در شناخت باغ‌های ایران و باغ‌های تاریخی شیراز. تهران: فرهنگ‌سرا (یساولی).
اجلالی، فرزام. (1373). بنیان حکومت قاجار: نظام سیاسی ایلی و دیوان‌سالاری مدرن. تهران: نی.
افسر، کرامت‌الله. (1353). تاریخ بافت قدیمی شیراز. تهران: انجمن آثار ملی.
تکمیل همایون، ناصر. (1378). تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران. (ج2). تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
جعفریان، رسول. (1385). درک شهری از مشروطه: مقایسۀ حوزۀ مشروطه‌خواهی اصفهان و تبریز. تهران: مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران.
حبیبی، سیدمحسن. (1378). از شار تا شهر. تهران: دانشگاه تهران.
حبیبی، سیدمحسن. (1384). از شار تا شهر. تهران: دانشگاه تهران.
حسینی فسائی، حاج‌میرزاحسن. (1378). فارس‌نامۀ ناصری. (ج1، ج2). (منصور رستگار فسایی، مصحح و حاشیه‌نویس). تهران: امیرکبیر.
خالصی، محمدرضا. (1387). از بلدیه تا شهرداری: تاریخ صدسالۀ شهرداری شیراز. شیراز: شهرداری شیراز.
خلیلی‌خو، محمدرضا. (1373). توسعه و نوسازی ایران در دورۀ رضاشاه. تهران: جهاد دانشگاهی واحد شهید بهشتی.
دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغت‌نامه. (ج7). (چاپ دوم از دورۀ جدید). تهران: مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا.
ذکاء، یحیی. (1349). تاریخچۀ ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان. تهران: انجمن آثار ملّی.
رئیسی، اکبر. (1388). گذری بر روند تحولات و تشکیلات شهرداری شیراز از احتسابیه تاکنون. شیراز: شهرداری شیراز.
صانع، منصور. (1369). پیدایش عکاسی در شیراز. تهران: سروش.
صانع، منصور. (1380). به‌یاد شیراز: عکس‌های شیراز قدیم. تهران: منصور صانع.
صانع، منصور. (1390). شیراز کودکی ما: عکس‌های شیراز قدیم. شیراز: منصور صانع.
صانع، منصور. (1396). شیراز روزگار جوانی: عکس‌های شیراز قدیم. تهران: منصور صانع.
قاسم‌خان، علی‌رضا. (1397). تکیۀ دولت: از بودن و نبودن. تهران: علمی‌وفرهنگی.
کامروا، محمدعلی. (1384). مقدمه‌ای بر شهرسازی معاصر ایران. تهران: دانشگاه تهران.
کریمان، حسین. (1355). تهران در گذشته و حال. تهران: انتشارات دانشگاه ملّی ایران.
کیانی، مصطفی. (1383). معماری دورۀ پهلوی اول. تهران: مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران.
گلستان، ابراهیم. (1348). مَدّ و مِهْ: سه داستان. تهران: روزن.
مخبرالسلطنه هدایت، مهدی‌قلی. (1344). خاطرات و خطرات: توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه، و گوشه‌ای از دورۀ زندگی من. (چ2). تهران: کتاب‌فروشی زوّار.
میرسپاسی، علی. (1384). تأملی در مدرنیتۀ ایرانی: بحثی دربارۀ گفتمان‌های روشن‌فکری و سیاست مدرنیزاسیون در ایران. (جلال توکلیان، مترجم). تهران: طرح نو.
ندیم، مصطفی. (1394). خیابان کریم‌خان زند شیراز (همراه با بررسی تاریخی، اجتماعیِ محلّۀ پشت استانداری). شیراز: امید دانا.
نیر شیرازی، عبدالرسول؛ نیری، محمدیوسف؛ نیازکار، فرح. (1387). روزگار پهلوی اول: نقد و تحلیل رخدادهای مهم سیاسی، فرهنگی و اجتماعی در روزگار رضاشاه همراه با نکته‌ها و سرگذشت‌های عبرت‌آموز. شیراز: دریای نور.
مقاله
اسماعیل‌دخت، مریم. (1396). «مداخلات دیدگاه حاکم بر زیبایی‌شناسی خیابان زند شیراز در سه دورۀ تاریخی». هنر و تمدن شرق، 5(18)، صص 43-54.
اسماعیل‌دخت، مریم؛ منصوری، سیدامیر؛ شیبانی، مهدی. (1400). «قیاس تطبیقی خوانش ساکنین از شهر (منظر شهری) با طرح‌های توسعۀ شهری بررسی انتقال منظر شهر سنتی به شهر معاصر شیراز». باغ نظر، 18(96)، صص 45-58.
حبیبی، محسن. (1375). «تحول و گسترش تهران در زمان رضاشاه». چاپ‌شده در کتاب: تهران پایتخت دویست‌ساله (مجموعه‌مقالات). (شهریار عدل و همکاران، سازمان مشاور فنی و مهندسی شهر تهران، انجمن ایران‌شناسی فرانسه در ایران، کوشش‌گران). صص 221-229. تهران: ایران‌شناسی.
خدامی، مهدی؛ نورائی، مرتضی؛ فروغی ابری، اصغر. (1397). «بررسی عملکرد بلدیه در دورۀ پهلوی اول؛ نمونه‌پژوهی: شیراز». پژوهش‌های تاریخی، 10(39)، صص 1-23.
شیبانی، مهدی؛ پروین، حسین؛ فرنوش، فهیمه. (1396). «شهرباغ، ساختار شهری شیراز قدیم». هنر و تمدن شرق، 5(16)، صص 33-40.
نشریه
روزنامۀ استخر، شمارۀ 35، 18دی1303ش.
روزنامۀ خورشید ایران، شمارۀ 1، 27بهمن1302.
روزنامۀ فارس، شمارۀ 17، 5دی1298ش.
روزنامۀ گلستان (فوق‌العاده)، شمارۀ 35، 4مهر1298ش.
روزنامۀ گلستان، شمارۀ 745، 6شهریور1310ش.
روزنامۀ وقایع، شمارۀ 1، 18آذر1304ش.
Latin Resources
Book
British minister of the Foreign Office 371, 12293/E3909, Robert Clive reporting on court minister ‘Abd al-Hoseyn Teymurtash, 26 August 1927, Tehran, Iran; see: Iran Political Diaries 1881–1965. (Robert M. Burrell, ed.) [Oxford]: Archive Editions, 1997, vol. 8: 1927–1930, p55.
Fairclough, Norman. (2003). Analysing Discourse: Textual Analysis for Social Research. Routledge.
Forbes, Rosita. (1931). Conflict: Angora to Afghanistan (with a foreword by Brigadier-General Sir Percy Sykes). London: Cassell.
Gaddis, John Lewis. (2002). The Landscape of History: How Historians Map the Past. Oxford University Press.
Gottdiener, M; Budd, L; Lehtovuori, P. (2015). Key Concepts in Urban Studies. SAGE Publications.
Katouzian, Homa. (1981). The Political Economy of Modern Iran: Despotism and Pseudo-Modernism, 1926–1979. University Press.
McDaniel, Tim. (1991). Autocracy, Modernization, and Revolution in Russia and Iran. Princeton University Press.
Tripp, Herbert Alker. (1950). Road Traffic and its Control. (2nd edn). London: Edward Arnold.
Article
Ahmed, Jashim Uddin. (2010). “Documentary research method: New dimensions”. Indus Journal of Management & Social Science (IJMSS), 4(1), pp 1-14.
Bowen, Glenn A. (2009). “Document analysis as a qualitative research method”. Qualitative research journal, 9(2).
Collection of articles
Cronin, Stephanie. (2004). “The Army, Civil Society and the State in Iran: 1921-1926”. In: Men of Order: Authoritarian Modernization under Atatürk and Reza Shah, 130-63.and Reza Shah. (Atabaki, Touraj; Zürcher, Erik J, Editors). Bloomsbury Publishing.
Engert, H. (1940). “Change in the city of Tehran”. US State Department Archives, Engert Dispatch 1830, 891.101/3, 10 May 1940, Tehran, Iran. In: Majd, Mohammad Gholi. (2012). Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941. University Press of Florida.
Grigor, Talinn. (2014). “The king’s white walls Modernism and bourgeois architecture” In: Culture and cultural politics under Reza Shah: The Pahlavi state, new bourgeoisie and the creation of a modern society in Iran. (Devos, Bianca; Werner, Christoph, Editors). Routledge.
Hart, L. (1932). “US State Department Archives”. Dispatch 1393, 891.00/1562, 25 March 1932, 155-56; In: Majd, Mohammad Gholi. (2012). Great Britain and Reza Shah: The Plunder of Iran, 1921-1941. University Press of Florida.
Katouzian, Homa. (2004). “State and Society under Reza Shah” In: Men of order: authoritarian modernization under Atatürk and Reza Shah. (Atabaki, Touraj; Zürcher, Erik J, Editors). Bloomsbury Publishing.
Safamanesh, Kamran. (2009). “Architectural Historiography 1921–1942”. In: Iran in the 20th century: Historiography and political culture. (Touraj Atabaki, Editor). London: I. B. Tauris.