در راستای توصیف اسناد تاریخی: شناسایی و معرفی مهرهای صدراعظم‌های قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علم اطلاعات و دانش شناسی پردیس کیش دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 استادیارعلم اطلاعات و دانش شناسی دانشکده مدیریت دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

چکیده
مهرها ابزاری برای متخصصان آرشیوها و محققان در توصیف و شناخت اسناد قدیمی هستند.
هدف: تولید منبعی مستند و مرجع از مهر صدراعظم‌های قاجار در دورۀ صدارت.
روش٫ رویکرد پژوهش: روش پژوهش کتاب‌خانه‌ای است و ابزار جمع‌آوری اطلاعاتْ سیاهۀ وارسی است. جامعۀ موردمطالعه فرمان‌های پژوهش‌کدۀ تاریخ معاصر و سایر مراکز اسنادی است.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: متن مهر صدراعظم‌های دورۀ قاجار از ابتدای این دوره تا اواسط دورۀ ناصری از آیات قرآن، اذکار، دعاها، کنیه‌ها، عناوین، القاب و نام‌ها گرفته شده بود. از صدارت میرزاآقاخان نوری واژۀ صدراعظم در مهرها راه یافت. دو واژۀ هم‌معنی اتابک اعظم و وزیر اعظم در دورۀ مظفری در مهرها باب شد. در مهرهای دورۀ محمدعلی‌شاه، واژه‌های اتابک اعظم و صدراعظم پیدا شد. در این تحقیق از 24 صدراعظم 54 نقش مهر با مستندات، توضیح شکل، علائم، مناسبت تاریخ حک، نوع خط و زبان به‌دست آمد. از دورۀ ناصری علامت شیروخورشید در برخی از مهرها ظاهر شد. شکل مهرها مستطیل، مربع، بیضی، هشت‌گوش و گلابی بود و خط اغلب آن‌ها نستعلیق و زبان مهرها عربی، فارسی/عربی و فارسی بود. در این تحقیق از 24 صدراعظم 54 نقش مهر با مستندات، توضیح شکل، علائم، مناسبت تاریخ حک، نوع خط و زبان به‌دست آمد و با این تحقیق بخشی از کمبود منبع مرجع در شناخت مهرهای رجال پوشش داده شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Identification and Introduction of the Seals of the Qajar Chancellors

نویسندگان [English]

  • Reza Farasati 1
  • Mohammad Khandan 2
  • MohammadReza Vasfi 2
1 PhD Student of Information Science and Knowledge, Kish International Campus, University of Tehran, Tehran, I.R. Iran
2 Assistant Professor, Department of Information Science and Knowledge, Faculty of Management, University of Tehran, Tehran, I.R. Iran
چکیده [English]

Purpose: Seals are important tools for experts to describe archives and for researchers to describe and recognize old records. The purpose of this research is to produce a reference source for the seals of the Qajar Chancellors.
Method and Research Design: Library research and a checklist  used to investigate the edicts in the Qajar records of Contemporary Historical Research Institute and other archives.
 
Finding and conclusion: The texts of the seals were derived from the verses of the Qur'an, dhikr, prayer, nickname, title, and personal name from the beginning of the Qajar period to the middle of the Nasserite period. From the presidency of Mirza Agha Khan Nouri, the word "Chancellor" began to appear in the text. Atabak Azam and Vazir Azam - both have the same meaning- became popular in the seals in the Mozaffari period. In the seals of the Mohammad Ali Shah period, the words Atabak Azam and Sadra Azam were observed. From the Nasserite period, the symbol of lion and sun appeared in some seals. The shapes of the seals were various - rectangle, square, oval, octagon, and pear - and the script of most of them was Nasta'liq. The languages of the texts were Arabic, Persian / Arabic, and Persian.  54 seals of 24 chancellors were described and explained thoroughly in this research, which can be a reference for archivists and researchers to recognize the seals of dignitaries of the Qajar.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sigillography
  • Qajar Period
  • Chancellors
  • Historical Records
منابع
اسناد
سازمان اسناد و کتاب‌خانۀ ملی ایران (ساکما): 107535/240؛ 16731-296؛ 259/997.
مؤسسۀ کتاب‌خانه و موزۀ ملی ملک: 00018-16؛ 00019-16.
مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران (متما)
2/5753پ؛ 2/5762پ؛ 2/5769پ؛ 2/5789پ؛ 2/5805پ؛ 2/5807پ؛ 2/5821پ؛ 2/5838پ؛ 2/5847پ؛ 2/5869پ؛ 2/5873پ؛ 2/5892پ؛ 2/5933پ؛ 2/5961پ؛ 2/5973پ؛ 2/6011پ؛ 2/6012پ؛ 2/6022پ؛ 2/6076پ؛ 2/6087پ؛ 2/6158پ؛ 2/6327پ؛ 2/6781پ؛ 2/6852پ؛ 2/6855پ؛ 2/7025پ؛ 2/7093پ؛ 2/7097پ؛ 2/7104پ؛ 2/7167پ؛ 2/7235پ؛ 2/7244پ؛ 2/7250پ؛ 2/7525پ؛ 2/7568پ؛ 2/7711پ؛ 2/7734پ؛ 2/7741پ؛ 2/10-1-172د؛ 24851ق؛ 1/11355ق؛ 101904ق؛ 2/16933ق؛ 6-6-128گ.
نسخۀ خطی
مکاتبات حاج‌میرزاآقاسی از 1252 تا 1264ق با رئیس گمرک و مباشر شیلات گیلان. (نسخۀ خطی شمارۀ 5664 موجود در مؤسسۀ کتاب‌خانه و موزۀ ملی ملک).
کتاب
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان. (1349). صدرالتواریخ: شرح‌حال صدراعظم‌های پادشاهان قاجار (از حاج‌ابراهیم کلانتر تا میرزاعلی‌اصغرخان امین‌السلطان). تهران: وحید.
افشاری، پرویز. (1372). صدراعظم‌های سلسلۀ قاجاریه. تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
بامداد، مهدی. (1350). شرح‌حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری. (ج1، ج2، ج4). تهران: زوار.
جدی، محمدجواد. (1390). مهرهای سلطنتی در مجموعۀ موزۀ کاخ گلستان. (محمدتقی فرامرزی، مترجم). تهران: کتاب‌خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
جدی، محمدجواد. (1392). دانش‌نامۀ مهر و حکاکی در ایران. تهران: مؤسسۀ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن»؛ کتاب‌خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
رضوانی، محمداسماعیل؛ سعیدی، حوریه. (1375). گزیدۀ فرمان‌ها (موجود در کتاب‌خانۀ ملی). تهران: کتاب‌خانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.
فراستی، رضا. (1372). فرمان‌ها و رقم‌های دورۀ قاجاریه (جلد اول: 12111264). تهران: مؤسسۀ پژوهش و مطالعات فرهنگی.
فرهنگ قهرمانی، عطاءالله. (1356). قانون اساسی: اصلاحات و سیر تکامل آن. [بی‌جا].
قاجار، نادرمیرزا. (1360). تاریخ و جغرافی دارالسلطنۀ تبریز. تهران: اقبال.
کریم‌زادۀ تبریزی، محمدعلی. (1385). مهرها، طغراها و فرمان‌های پادشاهان ایران: از شاه اسمعیل صفوی تا احمدشاه قاجار. لندن: محمدعلی کریم‌زادۀ تبریزی.
میرزاصالح، غلام‌حسین. (1383). مذاکرات مجلس اول 13261324: توسعۀ سیاسی ایران در ورطۀ سیاست بین‌الملل. تهران: مازیار.
مقاله
سعیدی، حوریه. (1393). «فرمان‌های آقامحمدخان قاجار، وجوه مشترک و متمایز آن با دیگر فرمان‌های دورۀ قاجار». چاپ‌شده در کتاب: مزدک‌نامه (7): (یادبود هفتمین سال درگذشت مهندس مزدک کیان‌فر). (به‌درخواستِ جمشید کیان‌فر و پروین استخری). تهران: پروین استخری.
طاهری شهاب، سیدمحمد. (1344). «سجع مهر سلاطین و شاه‌زادگان و صدور ایران». وحید، سال 2، شمارۀ 8، (پیاپی 20)، صص 41-49.
فراستی، رضا. (1380). «مهرهای شاهان قاجاریه». فصل‌نامۀ تاریخ معاصر ایران، شمارۀ 17، صص 163-206.
قائم‌مقامی، جهانگیر. (1348). «پژوهشی دربارۀ تطور شیروخورشید». بررسی‌های تاریخی، سال 4، شمارۀ 1، صص 259-282.
قرآن کریم: سورۀ صافات آیۀ 109؛ سورۀ طلاق آیۀ 3؛ سورۀ غافر آیۀ 44.
منابع اینترنتی
http://www.pasokh.org
 soalcity.ir
سایر
عسگری طاری، محمدرضا. (1395). «نمایش مجموعۀ خصوصی محمدرضا عسگری طاری، مهرهای دوران قاجار». مجموعۀ فرهنگی‌تاریخی نیاوران، کوشک احمدشاه قاجار، 12 تا 22 بهمن.