نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• فرشید نوروزی ¹
• حمیدرضا آریان فر ²

¹ دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

² استادیار، بنیاد ایرانشناسی، تهران، ایران

چکیده

هدف: واکاوی نقش موقوفات تجار ساریِ دورۀ قاجار در تأمین مالی امور مذهبی و اجتماعی (برپایۀ اسناد وقفی).
پرسش اصلی پژوهش: تجار ساری چگونه ازطریق نهاد وقف در پشتیبانی و مدیریت امور مذهبی و اجتماعی مشارکت کرده‌اند و انگیزه‌ها و کارکردهای اجتماعی-اقتصادی این اقدامات چه بوده‌است؟
روش/ رویکرد پژوهش: پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و برپایۀ وقف‌نامه‌های تجار ساری در دورۀ قاجار انجام شده‌است. داده‌های مربوط به املاک و نیات واقفان از متن اسناد استخراج شده و با روش تحلیل محتوای کیفی بررسی شده‌است.
یافته‌ها و نتیجه‌گیری: واکاوی اسناد دورۀ قاجار نشان می‌دهد که تجار ساری با وقف مجموعۀ متنوعی از موقوفات -از دکان، باغ، قریه، و کاروان‌سرا تا حمام، آسیاب، و خانه- تأمین مالی گستره‌ای از نیازهای مذهبی و اجتماعی را برعهده گرفته‌اند. مصارف کلی این موقوفات شامل برگزاری آیین‌هایی چون تعزیت‌داری امام‌حسین (ع)؛ تعزیت‌داری سایر ائمه؛ حمایت از زائران عتبات؛ اعانه به فقرا و ابن‌السبیل؛ کمک به طلاب، و تهیۀ کتاب‌های علوم دینی؛ مرمت بناهای مذهبی؛ و مرمت بناهای عام‌المنفعه بوده‌است. بدین‌ترتیب، وقف برای تجار ساری در دورۀ قاجار نه صرفاً عملی عبادی، بلکه ابزاری برای پیوند با جامعه و حمایت از امور مذهبی و اجتماعی محسوب می‌شده‌است.

کلیدواژه‌ها

• دورۀ قاجار
• ساری
• وقف
• تجار
• موقوفات
• اقتصاد دینی
• کنش اجتماعی

موضوعات

• تحقیقات تاریخی مبتنی بر اسناد

عنوان مقاله [English]

The Role of Merchants’ Endowments in Financing Religious and Social Affairs in the City of Sari during the Qajar Period: Based on Endowment Deeds

نویسندگان [English]

• Farshid Noroozi ¹
• Hamidreza Aryanfar ²

¹ PhD in the history of Islamic Iran, Payam Noor University, Tehran, Iran

² Assistant Professor, Iranian Studies Foundation, Tehran, Iran.

چکیده [English]

Purpose: To analyze the role of Sarī merchants’ waqf in financing religious and social affairs during the Qajar period, based on waqf documents. This study primarily addresses how Sarī merchants contributed to the support and management of religious and social affairs through the institution of waqf, and investigates the motivations and socio-economic functions of these activities.
Method and Research Design: This study adopts a descriptive-analytical approach, based on Qajar-era waqf deeds of Sarī merchants. Data regarding properties and donors’ intentions were extracted from the archival documents and analyzed using qualitative content analysis.
Findings and Conclusion: Analysis of Qajar documents reveals that Sarī merchants financed a wide range of religious and social needs by waqf-ing diverse properties—including shops, gardens, villages, caravanserais, hammams, mills, and houses. The main purposes of these waqfs included organizing religious ceremonies such as mourning rituals for Imam al-Husayn (AS), commemorations of other Imams, supporting pilgrims to holy shrines, providing alms to the poor and wayfarers, assisting students, and funding religious texts. They also included maintenance of religious and public buildings. Thus, waqf in the Qajar period was not merely a religious act for Sarī merchants, but also a tool for social engagement and support of religious and communal affairs.

کلیدواژه‌ها [English]

• Qajar period
• Sari
• waqf
• merchants
• endowments
• religious economy
• social action