تاملی در مبانی نظری و ضرورت‌های تاریخی نظریۀ مشروطۀ مشروعۀ شیخ فضل‌الله نوری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران

2 استادیار فقه و حقوق دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج

چکیده

پیروزی انقلاب مشروطیت در عهد مظفرالدین‌شاه قاجار یکی از بزرگ‌ترین تحولات سیاسی و مذهبی تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود که طی آن، روحانیون شیعه، با ورود جدی به این نهضت، دورۀ نوینی از طرح نظریات مختلف دربارۀ ساختار سیاسی مشروطه را، با بهره‌گیری از میراث فقه سیاسی شیعه، به وجود آوردند. در این میان، گروهی از روحانیون، با طرح مسئلۀ مشروطۀ مشروعه کوشیدند برای حفظ پیوند جامعۀ مسلمانان ایران با آیین اسلام و مقابله با نفوذ اندیشه‌های غربی، قرائت تازه‌ای از اندیشۀ سیاسی تشیع دربارۀ معیارهای مشروعیت یا عدم مشروعیت نظام مشروطه ارائه دهند. شیخ فضل‌الله نوری یکی از برجسته‌ترین این روحانیون محسوب می‌شود و اندیشه‌های فقهی او در باب نهضت مشروطیت ایران، در این مقاله مورد بررسی و تحلیل نظری و تاریخی قرار می‌گیرد. مسئلۀ اصلی مقالۀ حاضر این است که چرا و تحت کدام ضرورت دینی و تاریخی گروهی از روحانیون مشروطه‌خواه، و راس آن‌ها شیخ فضل‌الله نوری، نهایتاً به مخالفت با نظام مشروطه روی آورده و با استفاده از فقه سیاسی شیعه به طرح نظریۀ مشروطۀ مشروعه پرداختند؟ در پاسخ به این سوال محوری، فرضیۀ اصلی مقالۀ حاضر، که با رجوع مستقیم به آثار شیخ فضل‌الله مورد بررسی قرار گرفته، این است که نوری با باور به وجود تضاد بنیادین میان نظام مشروطیت با مبانی اسلام به مخالفت با مشروطیت پرداخت و گستردگی اعتقاد وی به این امر باعث شد تا پای جان در مخالفت با مشروطیت ایستادگی کند و این موضوعی است که کمتر مورد توجه محققان تاریخ مشروطه و به ویژه مورخان مخالف نوری و موافق با مشروطیت قرار گرفته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Reflection on the Theoretical Bases and Historical Necessities of the Legitimate Constitution Theory Proposed by Sheykh Fazlollah Noori

نویسندگان [English]

  • AliMohammad Tarafdari 1
  • Jamal Rezaei 2
چکیده [English]

The victory of the Iranian Constitutional Revolution in the era of Mozaffar ad-Din Shah-e Qajar was one of the greatest political and religious events in Iran’s contemporary history. Shi'a clergymen played a key role in this movement. They created a new range of views about the Constitution's political structure. These new viewpoints were based on the great heritage of the political Fiqh of Shi'a. Among these viewpoints, a group of clergymen presented the theory of Legitimate Constitution and tried to present a new reading of Shi’a political thoughts on the basis of Shi’a Fiqh. These new political thoughts discussed the criterions of legitimacy or illegitimacy of a government formed on the basis of that constitution. The theory of Legitimate Constitution aimed to maintain the ties of Iran’s Muslim community with the Islamic faith, and to counter the influence of Western secular thought.  
 
Sheikh Fazlollah Noori is one of the most prominent clergymen in this movement, whose religious ideas about Iran’s Constitutional Revolution are analyzed theoretically and historically in this study. The main subject of the present study is to answer why, and under which historical circumstances and religious requirements, a group of Pro-Constitution clergymen - and ahead of them, Sheikh Fazlollah Noori - eventually turned against the Constitutional Movement and began to plan for Legitimate Constitution theory based on the Shi’a political Fiqh. To answer this question, Sheikh Fazlollah Noori’s own writings are studied. The main hypothesis of this study is that Sheikh Fazlollah Noori believed there were some basic contradictions between the Constitution and the fundamental principles of Islam. This caused his opposition against the Constitution to the point that he lost his life through this opposition. Less attention is paid to this subject by the scholars and historians who have done research on the Constitution, especially those who were against Sheikh Fazlollah and in favor of the Constitution. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Constitution
  • Legitimate Constitution (Mashroote Mashrooe)
  • Sheikh Fazlollah Noori
  • the Shi'a clergy