نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری و پژوهشگر تاریخ معاصر

2 استادیار گروه تاریخ دانشگاه حکیم سبزواری

10.22034/ganj.2019.1917.1574

چکیده

این پژوهش به واکاوی فعالیت‌های یکی از خوانین درگز به نام زبردست‌خان چاپشلو طی سال‌های پایانی دهة1290ش عمدتاً مبتنی بر اسناد می‌پردازد، چنان‌که علل طغیان زبردست‌خان را از از ابعاد مختلف داخلی و خارجی بررسی نموده، ضمن این‌که تبعات این اقدام خودسرانه و تکاپوهای گریز از مرکز او را در راستای نیل به قدرت از زوایای گوناگون سیاسی، نظامی، اجتماعی و اقتصادی واکاوی نمود. در مقاله پیش‌رو، از رویکرد «کیفی» و روش «توصیفی-تحلیلی» استفاده شده، و داده‌ها عمدتاً با تکیه بر اسناد مراکز آرشیوی، و بعضاً روزنامه‌ها و کتب خاطرات، گردآوری شده است. یافته‌ها از این حکایت دارد که اوّلاً ریشه‌های تمرّد زبردست‌خان نشأت‌گرفته از عوامل داخلی مانند بی‌ثباتی سیاسی و فقدان حکومت مرکزی مقتدر، بافت فرهنگی و ساخت اجتماعی-اقتصادی منطقه درگز، و عناصر خارجی یعنی تکاپوهای پنهانی انگلیسی‌ها در این ماجرا، و حمایت تلویحی شوروی از متمرّدین بوده است، ضمن این‌که پیامدهای آن نیز چالش دیپلماتیک برای مقامات کشور در مذاکره با شوروی به منظور استرداد او، چالش‌سازی برای تشکیلات نظامی نیم‌بند و نامنسجم ایران طی آن برهة زمانیِ متشنّج، تشدیدِ جوِّ ناامنی و وحشت در بین اهالی آن منطقه و در کنار آن هم بروز شکاف اجتماعی و دوپارگی در جامعة آنجا، و در نهایت هم خسارت‌هایی که در نتیجة عصیان او بر اموال و عایدات دولتی، در کنار دارایی‌های خصوصی وارد شد، از اثرات تحرّکات طغیانگرانة زبردست‌خان بود.

کلیدواژه‌ها